Проширените зеници не се само реакција на светлината – тие можат да бидат знак дека мозокот ги преиспитува очекувањата и се подготвува за нова ситуација
Кога нешто неочекувано ќе се случи, нашето тело реагира речиси моментално. Срцето може да забрза, вниманието се изострува, а еден од најзабележливите знаци се проширените зеници.
Но, зошто токму зениците реагираат на изненадувањето?
Ново истражување сугерира дека оваа реакција може да има многу посложена улога од едноставен физиолошки одговор. Таа би можела да му помогне на мозокот да се „префрли“ од старите очекувања кон новите информации.
Зениците не реагираат само на светлината
Големината на зениците традиционално се поврзува со количината светлина што влегува во окото.
Меѓутоа, истражувањата покажуваат дека нивниот дијаметар може да се менува и при когнитивен напор, физичка активност и емоционална возбуда. На него можат да влијаат и одредени лекови.
Интересно е и тоа што големината на зениците се менува во ритам со дишењето – тие обично се шират при издишување, а се стеснуваат на почетокот на вдишувањето.
Тоа значи дека зениците можат да бидат своеобразен прозорец кон процесите што се случуваат во нервниот систем.
Мал дел од мозокот има важна улога
Во центарот на оваа реакција е locus coeruleus, мала група неврони сместена во мозочното стебло.
Оваа структура е еден од главните извори на норадреналин, хемиски гласник кој има важна улога во будноста, вниманието и реакцијата на неочекувани настани.
Кога нешто ќе се случи спротивно од она што сме го очекувале, активноста на овој систем се зголемува. Истовремено може да дојде до промени во големината на зениците и во одредени мозочни бранови регистрирани со ЕЕГ.
Но, научниците сакале да откријат што се случува по моментот на изненадување.
Експеримент со 63 возрасни лица
Во истражувањето учествувале 63 здрави возрасни лица.
На учесниците им биле прикажувани серии обоени точки на екран. Во почетокот требало едноставно да запомнат кои бои ги виделе.
Потоа задачата се променила. Учесниците требало да предвидат која боја ќе се појави следна, врз основа на шеми што претходно ги научиле.
Во текот на експериментот научниците ги следеле физиолошките реакции на учесниците, вклучително и промените во дијаметарот на зениците и мозочната активност преку ЕЕГ.
Целта била да се види како мозокот реагира кога реалноста не се совпаѓа со она што го очекуваме.
Кога очекувањето ќе биде погрешно, зениците се шират
Повремено на екранот се појавувала боја која не одговарала на претходно научената шема.
Токму тогаш кај учесниците биле забележани проширување на зениците и промени во мозочната активност поврзани со моментно зголемување на возбудата.
Но, најинтересниот дел од истражувањето се однесувал на она што следело потоа.
Кај учесниците кои покажале ваква реакција по изненадувањето, научниците забележале промени во начинот на учење и намалување на претходната перцептивна пристрасност.
Со други зборови, изненадувањето изгледа како да им помогнало полесно да се приспособат на новата ситуација.
Мозокот можеби има свој „ресет“
Додека учесниците добивале информации кои се совпаѓале со нивните очекувања, тие постепено станувале сè посигурни дека истата шема ќе продолжи.
Но, една неочекувана информација го нарушувала тој образец.
Според истражувачите, токму тогаш мозокот можеби влегува во своевиден „освежителен“ режим.
Наместо да продолжи слепо да се потпира на старото очекување, тој добива сигнал дека контекстот се променил и дека треба да обрне поголемо внимание на новите информации.
„Се менува менталниот контекст“
Коавторот на истражувањето Мет Насар, вонреден професор по невронаука и когнитивни и психолошки науки на Универзитетот Браун, смета дека промените во зениците и мозочните бранови можат да бидат надворешни показатели за ваквата промена.
Според него, мозокот се потпира на одреден ментален контекст, но кога ќе препознае дека сме влегле во нова ситуација, тој контекст мора да се промени.
Така, моментот на изненадување може да помогне да се намали влијанието на старите очекувања и да се создаде простор за побрзо учење.
Изненадувањето можеби има корисна функција
На прв поглед, изненадувањето изгледа како краткотраен шок или збунетост.
Но, резултатите од ова истражување сугерираат дека зад таа реакција може да стои корисен механизам за прилагодување, внимание и учење.
Проширените зеници, во таков контекст, не се само знак дека нешто нè изненадило. Тие би можеле да бидат еден од видливите показатели дека мозокот се обидува да ја разбере новата ситуација и да ги приспособи своите очекувања.
Со други зборови, она што моментално нè „исфрла од ритам“ можеби е токму механизмот што му помага на мозокот да се префрли на нова ментална шема и побрзо да се снајде во светот што постојано се менува.
