Малкумина знаат дека длабоко во австралиската пустина функционира мрежа од исклучително чувствителни сензори што регистрираат секоја нуклеарна експлозија на планетата.
Но, според еден од водечките светски експерти, нивната улога денес станува клучна за глобалната безбедност – особено по истекот на договорот New START.
Глобалниот систем за спречување на нуклеарни тестови, според научниците, влегува во најранливата фаза во последните неколку децении. Со распаѓањето на последниот формален договор за контрола на нуклеарното оружје меѓу големите сили, неформалниот мораториум што важеше од почетокот на 1990-тите години е под сериозен политички притисок.
„Верификацијата повеќе не е опција, туку нужност“
Хрвоје Ткалчиќ, професор и раководител на Геофизика на Австралискиот национален универзитет (ANU) и директор на Истражувачката станица за сеизмички и инфразвучни истражувања Варамунга, предупредува дека независната инфраструктура за откривање нуклеарни тестови никогаш не била поважна.
Во својата анализа, објавена во The Conversation, тој порачува: „Ги слушаме нуклеарните тестови и она што го слушаме денес е поважно од кога било досега“. Истата порака ја сподели и преку социјалните мрежи.
Во последните повеќе од 30 години, отсуството на нуклеарни експлозии од страна на големите сили значително го забави развојот на нуклеарното оружје. САД последен пат тестираа во 1992 година, а Русија во 1990 година. Но, како што потсетува Ткалчиќ, оваа воздржаност никогаш не се темелела само на доверба, туку и на сигурноста дека секоја детонација ќе биде откриена и јавно објавена.
Сензори што „слушаат“ низ целата планета
Еден од клучните столбови на овој систем се наоѓа далеку од политичките центри. Станицата Варамунга, сместена во изолирана област во Австралија, е дел од Меѓународниот систем за следење на Организацијата за сеопфатна забрана на нуклеарни тестови (CTBTO).
ANU ја управува оваа станица повеќе од 50 години, во соработка со австралиската влада и CTBTO. Таа располага со 24 сеизмометри и осум инфразвучни сензори распоредени на површина од 20 километри, што им овозможува на експертите прецизно да разликуваат земјотреси од нуклеарни експлозии.
Геолошката стабилност и оддалеченоста од цивилизацијата ѝ даваат на Варамунга исклучителна чувствителност, со што може да детектира и настани што би останале незабележани на други места, истакнува Ткалчиќ.
Докажана улога во реални кризи
Ефикасноста на системот е веќе потврдена во пракса. Кога Северна Кореја го изврши својот најсилен нуклеарен тест во септември 2017 година, на околу 7.000 километри од Австралија, Варамунга јасно го регистрираше настанот.
Станицата ги детектираше сите шест декларирани нуклеарни тестови на Пјонгјанг, а нејзините податоци беа меѓу првите доставени до Меѓународниот центар за податоци во Виена. Според Ткалчиќ, Варамунга денес регистрира повеќе сеизмички настани од која било друга станица во глобалната мрежа.
Нови сигнали за можна ескалација
Политичките изјави, според научникот, укажуваат дека враќањето на нуклеарните тестирања веќе не е само теоретска можност. Тој потсетува на изјавата на американскиот претседател Доналд Трамп од октомври 2025 година, во која најави планови за продолжување на нуклеарните тестови заедно со Русија и Кина.
Неколку дена подоцна, рускиот претседател Владимир Путин им наложи на надлежните институции да се подготват за можни тестирања. Со тоа, паѓањето на долготрајниот мораториум отвора врата кон нова и неизвесна ера.
Тивка, но клучна линија на одбрана
Според Ткалчиќ, верификацијата не служи само за евидентирање на прекршувањата – таа делува превентивно. Свесноста дека секој тест ќе биде откриен и јавно објавен е силен фактор на одвраќање.
„Секоја земја што ќе се обиде да спроведе и прикрие нуклеарен тест ќе се соочи со брз меѓународен надзор и политички последици“, предупредува тој.
Покрај безбедносната улога, податоците од Варамунга се користат и за научни истражувања – од проучување на земјотреси и внатрешната структура на Земјата, до следење метеори и атмосферски појави.
Пораката, заклучува Ткалчиќ, е недвосмислена: во време на засилена нуклеарна реторика, тивката и техничка работа на системите за верификација претставува една од најважните стабилизирачки сили за глобалната безбедност.
