Од мистериозните знаци на цивилизацијата од долината Инд до необичниот Диск од Фестос, дел од гласовите на древниот свет и натаму остануваат недостапни за науката.
Замислете дека пред вас се наоѓа порака напишана со непознати знаци, но немате речник, граматика, превод ниту човек што го познава јазикот. Не знаете ни дали симболите означуваат гласови, слогови, цели зборови или нешто сосема друго.
Токму со таков предизвик се соочуваат археолозите и лингвистите кои ги проучуваат древните системи на пишување. И покрај современите технологии, подобреното фотографирање, компјутерските анализи и вештачката интелигенција, некои писма сè уште не можат сигурно да се прочитаат.
Тие се последните неми сведоштва за цивилизации што граделе градови, воделе трговија, создавале уметност и развивале сложени општества, но не оставиле доволно податоци за да разбереме што запишале.
Важно е да се направи разлика меѓу јазик и писмо. Јазикот е системот со кој луѓето зборуваат и комуницираат, додека писмото е начинот на кој тој јазик се бележи. Кај дел од следниве примери, научниците не го познаваат ниту јазикот што се крие зад знаците.
1. Епиолмечко писмо
Епиолмечкото, познато и како истмиско писмо, се поврзува со древните култури од јужниот дел на денешно Мексико.
Знаците се пронајдени на мал број камени споменици и предмети, а некои натписи се релативно долги. Сепак, зачуваниот материјал е премногу ограничен за научниците со сигурност да ги проверат предложените толкувања.
Во минатото беа објавени обиди за дешифрирање, но тие не добија општа научна потврда. Главниот проблем е што нема доволно независни натписи преку кои би можело да се провери дали истите знаци секогаш го имаат истото значење.
2. Писмото од долината Инд
Цивилизацијата од долината Инд, позната и како Харапанска цивилизација, се развивала на просторот на денешен Пакистан и северозападна Индија.
Нејзините жители оставиле илјадници печати, плочки и керамички предмети со кратки низи од знаци. Некои симболи личат на луѓе, животни, растенија или геометриски форми.
Најголемата пречка е должината на натписите. Повеќето содржат само неколку знаци, што е премалку за да се препознаат граматички правила или подолги повторливи конструкции.
Научниците сè уште дебатираат дали станува збор за целосно развиено писмо што бележело говорен јазик или за посебен систем на сопственички, религиозни и административни симболи.
Не е познат ни јазикот што можеби стои зад знаците. Меѓу предложените кандидати се раните дравидски и други исчезнати јазици, но ниту една хипотеза не е дефинитивно докажана.
3. Ронгоронго од Велигденскиот Остров
Ронгоронго е систем од необични глифи пронајдени на дрвени плочи на Рапа Нуи, односно Велигденскиот Остров.
Знаците прикажуваат стилизирани човечки фигури, птици, риби, растенија и геометриски форми. Текстот се читал на специфичен начин: по завршувањето на еден ред, плочата се вртела за да се продолжи со следниот.
До денес се зачувани само дваесетина предмети со вакви натписи, а дел од нив се оштетени или содржат многу кратки секвенци.
Усното знаење што можело да помогне во нивното толкување било изгубено по колонизацијата, болестите, ропските походи и драматичното намалување на населението на островот во 19 век.
Не е целосно утврдено дали Ронгоронго претставува вистинско писмо, средство за потсетување при рецитирање или комбинација од симболи со ритуално значење.
4. Критски хиероглифи
На Крит во бронзеното време се користеле повеќе различни писма. Од нив, само Линеарното Б е дешифрирано и денес се знае дека бележи рана форма на грчкиот јазик.
Критските хиероглифи, кои се појавиле порано, остануваат неразбрани. Тие се зачувани на печати, глинени плочки и други административни предмети од минојската цивилизација.
Името „хиероглифи“ го добиле поради нивниот сликовит изглед, но тие немаат директна врска со египетските хиероглифи.
Научниците препознаваат повторувања и можат да претпостават дека дел од натписите содржат имиња, количества или податоци за стоки. Сепак, не е познато како се изговарале знаците и кој јазик го бележеле.
5. Линеарно А
Линеарното А е уште едно писмо на минојската цивилизација. Се користело приближно од 1800 до 1450 година пред нашата ера и е пронајдено на глинени плочки, садови, печати и религиозни предмети.
Неговиот изглед потсетува на подоцнежното Линеарно Б. Поради сличностите, научниците можат приближно да им доделат гласовни вредности на дел од знаците.
Но, кога текстовите се читаат со вредностите познати од Линеарното Б, добиените зборови главно не се грчки и не можат сигурно да се протолкуваат.
Тоа покажува дека Линеарното А најверојатно бележело друг, денес исчезнат јазик. Одредени броеви, имиња и административни термини се делумно препознаени, но писмото како целина останува недешифрирано.
6. Дискот од Фестос
Дискот од Фестос е еден од најпознатите и најнеобични археолошки предмети од Крит.
Станува збор за кружна глинена плочка, пронајдена во 1908 година, на која симболите се распоредени во спирала. Знаците најверојатно биле втиснати во влажната глина со посебни печати пред дискот да биде испечен.
На него се гледаат човечки фигури, глави со необични украси, животни, растенија, оружје и различни предмети.
Постојат бројни обиди за негово толкување – како молитва, химна, календар, воен запис, игра или административен документ. Ниту едно од овие објаснувања не е општоприфатено.
Клучниот проблем е што Дискот од Фестос е речиси единствен пример од својот вид. Без други подолги текстови напишани со истите знаци, невозможно е сигурно да се провери која било предложена дешифрација.
7. Протоеламитско писмо
Протоеламитското писмо се користело на територијата на денешен Иран кон крајот на четвртиот и почетокот на третиот милениум пред нашата ера.
Тоа е една од најстарите познати писмени традиции во светот. Најголем дел од текстовите се на глинени плочки и се чини дека содржат административни податоци, количества, стоки, животни и работна сила.
Бројните знаци и нумерички системи се каталогизирани, а научниците разбираат дел од начинот на кој биле организирани сметководствените записи. Сепак, не можат сигурно да утврдат кој јазик се наоѓа зад писмото.
Дополнителен проблем е тоа што писарите не секогаш ги користеле знаците на ист начин. Дел од плочките се оштетени, а промените во облиците на симболите го отежнуваат нивното споредување.
А што е со етрурскиот јазик?
Етрурскиот често се појавува на списоците на „недешифрирани јазици“, но тоа не е целосно прецизно.
Етрурската азбука потекнува од грчкото писмо и научниците можат да ги прочитаат натписите, односно да утврдат како приближно звучеле. Познато е и значењето на дел од зборовите, имињата и граматичките форми.
Проблемот е што етрурскиот нема многу јасно потврдени сродници, а најголем дел од зачуваните текстови се кратки надгробни и посветни натписи. Затоа јазикот е само делумно разбран, но неговото писмо не е недешифрирано во иста смисла како Линеарното А или писмото од долината Инд.
Зошто е потребен нов „Камен од Розета“?
Египетските хиероглифи биле дешифрирани благодарение на Каменот од Розета, на кој истиот текст бил запишан со хиероглифи, демотско писмо и старогрчки јазик.
Таквиот двојазичен или повеќејазичен натпис им овозможува на истражувачите да споредуваат имиња, зборови и граматички конструкции.
Кај мистериозните писма обично не постои таков клуч. Научниците не знаат со кој јазик треба да ги споредат знаците, а често располагаат со премалку и прекратки текстови.
Дешифрирањето може да биде возможно и без директен превод, како што покажува примерот со Линеарното Б. Но, тогаш се потребни многу текстови, препознатливи имиња на владетели, богови или места и одреден историски континуитет.
Кога сите овие елементи недостигаат, речиси секоја хипотеза може да изгледа убедливо, но тешко може научно да се докаже.
Може ли вештачката интелигенција да ја реши загатката?
Вештачката интелигенција веќе им помага на истражувачите да препознаваат варијанти на знаците, да споредуваат натписи, да откриваат повторливи секвенци и да предлагаат реконструкции на оштетени делови.
Компјутерите можат многу побрзо од човекот да анализираат илјадници симболи и да пресметаат колку често одредени знаци се појавуваат еден до друг.
Но, ВИ не може да создаде информации што не постојат.
Ако се зачувани само неколку кратки натписи, нема доволно материјал за сигурно препознавање јазични и граматички обрасци. Компјутерскиот модел може да понуди статистички интересни врски, но тие не мора да имаат историска или јазична основа.
Постои и опасност системите да ги повторуваат претпоставките содржани во податоците со кои биле обучувани. Резултатот може да изгледа убедливо, иако не е поткрепен со археолошки докази.
Затоа ВИ е моќна истражувачка алатка, но не и волшебен преведувач на древните писма.
Гласови од минатото што сè уште молчат
Секој нов натпис може целосно да ја промени состојбата. Една подолга плочка, двојазичен текст или добро документирано археолошко откритие би можело да обезбеди клуч за писмо што со векови останало неразбрано.
До тогаш, овие знаци ќе продолжат да нè потсетуваат дека технолошкиот напредок не може секогаш да го надомести она што било уништено или изгубено низ историјата.
Зад симболите можеби се кријат имиња на владетели, верски обреди, трговски договори, песни или сосема обични секојдневни записи. Можеме да ги видиме, но сè уште не можеме да ги слушнеме луѓето што ги напишале.
