LED-светилките целосно го променија начинот на кој ги осветлуваме домовите, канцелариите и јавните простори.
Тие трошат значително помалку енергија, траат подолго и произведуваат многу помалку топлина од традиционалните светилки со вжарено влакно.
Но, новите научни истражувања отвораат едно поинакво прашање: дали промената на спектарот на светлината на која сме изложени може да влијае и врз начинот на кој функционира нашиот организам?
Научниците особено го испитуваат влијанието на различните бранови должини врз митохондриите – клеточните структури кои ја претвораат храната во енергија.
Важно е да се нагласи: досега нема доказ дека вообичаената изложеност на LED-светлина предизвикува дијабетес, деменција или зголемување на телесната тежина кај луѓето. Дел од доказите потекнуваат од лабораториски експерименти со клетки и животни, а студиите кај луѓето се релативно мали и краткотрајни.
Сепак, резултатите се доволно интересни за научниците да продолжат со истражувањата.
Светлината можеби не е само прашање на видот
Човекот поголемиот дел од својата еволуција го поминал под природна сончева светлина, а ноќите ги минувал во темнина или покрај оган.
Сонцето произведува широк спектар на електромагнетно зрачење – од ултравиолетова, преку видлива, до инфрацрвена светлина. Огнот, пак, емитува светлина со поголем удел на црвените и инфрацрвените бранови должини.
Современото внатрешно осветлување е поинакво.
И токму тоа е предмет на интерес на истражувачите: нашето тело можеби не ја „доживува“ светлината само преку очите, туку и како биолошки сигнал.
Што се бранови должини?
Брановата должина е растојанието меѓу два последователни врва на електромагнетен бран и се мери во нанометри – милијардити делови од метар.
Светлината со бранова должина од околу 450 нанометри ја гледаме како сина, додека онаа околу 650 нанометри како црвена. Комбинацијата од различни бранови должини ја доживуваме како бела светлина.
Традиционалните светилки со вжарено влакно емитуваа релативно широк спектар, со значителен удел на црвена и инфрацрвена светлина.
Но, нивниот голем недостаток беше енергетската неефикасност – значителен дел од електричната енергија се претвораше во топлина.
Со ширењето на LED-технологијата, ситуацијата драстично се промени.
LED светлината има поинаков спектар
Конвенционалните бели LED-светилки често имаат изразен врв во синиот дел од спектарот, приближно меѓу 420 и 450 нанометри.
Истовремено, тие емитуваат многу помалку светлина со бранови должини над 650 нанометри, што значи дека се релативно сиромашни со длабокоцрвена и инфрацрвена светлина.
Според истражувачите, токму оваа промена во спектарот заслужува дополнително внимание.
Поминуваме до 90 отсто од времето во затворен простор
Современиот начин на живот дополнително ја менува нашата изложеност на природна светлина.
Се проценува дека луѓето денес поминуваат околу 80 до 90 отсто од времето во затворени простории.
Дополнителен фактор се модерните енергетски ефикасни прозорци, кои можат да рефлектираат или апсорбираат значителен дел од инфрацрвеното зрачење за да се намали загревањето на просториите.
Тоа значи дека во затворен простор не добиваме само помалку светлина, туку и светлина со различен спектрален состав од оној на отворено.
Познато е дека недоволната изложеност на дневна светлина може да влијае врз циркадијалниот ритам, а недоволната изложеност на сончева светлина е поврзана и со недостаток на витамин Д.
Митохондриите можат да реагираат на светлина
Митохондриите често се нарекуваат „електрани“ на клетките.
Тие користат кислород за да ја претворат енергијата од гликозата и масните киселини во АТП – молекула која служи како основно „гориво“ за клетките.
Научниците утврдиле дека одредени молекули во митохондриите можат да апсорбираат светлина.
Истражувањата покажуваат дека црвената и блиската инфрацрвена светлина, особено во опсегот од околу 650 до 900 нанометри, може да влијае врз електричниот потенцијал на митохондријалната мембрана и производството на АТП.
Сината светлина, пак, во одредени експериментални услови може да има спротивен ефект.
Во експерименти со клетки и животни, бранови должини околу 420 нанометри биле поврзани со намалена активност на одредени делови од митохондријалниот систем за производство на енергија.
Професорот Глен Џефри од Институтот за офталмологија на University College London ги споредува митохондриите со батерии чиј електричен потенцијал може да се измери.
Сината светлина и зголемувањето на телесната тежина кај глувците
Во студија објавена во списанието Scientific Reports во 2025 година, Џефри и неговите колеги ги изложиле глувците на светлина со бранови должини од 420 и 450 нанометри, пет часа дневно.
Животните почнале да добиваат повеќе телесна тежина во споредба со контролните групи уште во првата недела.
По осум недели, глувците изложени на светлина од 420 нанометри имале речиси трипати поголемо зголемување на телесната тежина, додека кај оние изложени на 450 нанометри зголемувањето било околу четирипати поголемо во споредба со контролните животни.
Тие не се движеле помалку, но кај нив биле забележани промени во нивоата на неколку цитокини – сигнални молекули на имунолошкиот систем кои можат да влијаат врз апетитот, чувствителноста на инсулин и складирањето масти.
Истражувачите претпоставуваат дека намалената митохондријална активност може да доведе до помала потрошувачка на гликоза и со тоа да придонесе за зголемување на телесната тежина.
Но, овие резултати се добиени кај глувци и не може директно да се применат врз луѓето.
Црвената светлина може да влијае врз нивото на гликоза
Друг интересен наод доаѓа од истражување објавено во 2024 година од Мајкл Паунер и Глен Џефри.
Во студијата учествувале 30 здрави лица. Половина од нив биле изложени на црвена светлина со бранова должина од 670 нанометри, додека другата половина била контролна група.
Црвената светлина била насочена кон горниот дел од грбот 15 минути, 45 минути пред учесниците да внесат гликоза.
Во следните два часа, нивото на гликоза кај изложените на црвена светлина било за 27,7 отсто пониско во споредба со контролната група.
Авторите претпоставуваат дека црвената светлина ја стимулирала митохондријалната активност и производството на АТП, со што клетките можеле да користат повеќе гликоза.
Фактот што светлината била применета на грбот, а ефектот бил измерен во крвта, отвора можност за постоење комуникација меѓу различни ткива во организмот.
Природната светлина и дијабетесот тип 2
Уште еден значаен резултат доаѓа од меѓународен тим предводен од истражувачи од Универзитетот во Мастрихт.
Во студија објавена на почетокот на 2026 година учествувале 13 лица со дијабетес тип 2.
За време на работниот ден, учесниците биле изложени или на природна дневна светлина преку големи прозорци или на постојано вештачко осветлување обезбедено со комбинација од флуоресцентни и LED-светилки.
Секој режим траел четири и пол дена, а сите учесници ги поминале двата услови.
Резултатите покажале дека под природна светлина нивото на гликоза останувало во нормалниот опсег околу 51 отсто од времето, во споредба со 43 отсто под вештачко осветлување.
Телото, исто така, под природна светлина согорувало повеќе масти, а помалку јаглехидрати за производство на енергија.
Истражувачите заклучиле дека природната дневна светлина може позитивно да влијае врз метаболизмот кај лицата со дијабетес тип 2 и потенцијално да има место во идните пристапи кон метаболичките заболувања.
Поширокиот спектар можеби го подобрува и видот
Истражувачкиот тим на Џефри во 2026 година спровел уште една студија во лондонската зграда Here East, каде прозорците силно го рефлектираат инфрацрвеното зрачење.
Учесниците две недели работеле под LED-осветлување на кое биле додадени традиционални светилки со вжарено влакно.
На тој начин спектарот на светлината бил проширен од околу 400 до повеќе од 1.500 нанометри.
По експериментот, учесниците подобро разликувале слични нијанси на бои, а подобрувањето траело околу два месеца.
Авторите претпоставуваат дека поширокиот спектар на светлина може да ја подобрил функцијата на митохондриите во мрежницата, каде што тие се особено застапени.
Значи ли тоа дека треба да ги исфрлиме LED-светилките?
Не.
LED-осветлувањето има огромни предности во поглед на енергетската ефикасност, трошоците и намалувањето на потрошувачката на електрична енергија.
Досегашните истражувања не покажуваат дека нормалната изложеност на LED-светлина предизвикува метаболички заболувања кај луѓето.
Најголем дел од доказите се добиени во експерименти со клетки и животни, додека студиите кај луѓето опфатиле мал број учесници и траеле кратко.
Покрај тоа, сè уште не е јасно што точно стои зад позитивните ефекти на природната дневна светлина.
Можно е улога да имаат црвените и инфрацрвените бранови должини, но и самиот интензитет на светлината, нејзината промена во текот на денот, влијанието врз циркадијалниот ритам или комбинација од повеќе фактори.
Најразумен совет: повеќе дневна светлина, помалку силна светлина навечер
Додека науката продолжува да ги испитува овие механизми, едно практично правило изгледа разумно:
поминувајте повеќе време на природна дневна светлина, особено во утринските часови, а навечер избегнувајте непотребно силно осветлување богато со сини бранови должини.
Тоа не значи дека треба да се откажеме од LED-светилките.
Напротив – тие остануваат едно од најважните достигнувања во енергетски ефикасното осветлување.
Но, новите истражувања потсетуваат на нешто што современиот човек лесно го заборава: светлината можеби не е само нешто со кое гледаме. Таа може да биде и сигнал со кој нашето тело комуницира со околината.
