Некогаш четврто најголемо езеро во светот, денес Аралското Море е симбол на една од најголемите еколошки катастрофи во современата историја.
Научниците предупредуваат дека неговото исчезнување не е само локален проблем – последиците веќе се чувствуваат и во глобалниот климатски систем.
Нова студија објавена во престижното научно списание Science открива дека исушеното дно на Аралското Море од 1960 година досега испуштило околу 204 мегатони јаглерод диоксид (CO₂) во атмосферата.
Од четврто најголемо езеро до солена пустина
Аралското Море, сместено меѓу Казахстан и Узбекистан, во 1960 година зафаќало површина од околу 68.000 квадратни километри. Денес, најголемиот дел од некогашното езеро е претворен во огромна солена пустина.
Според научниците, ова е еден од најдраматичните примери за тоа како човечките активности можат трајно да го променат природниот екосистем.
Непријатниот мирис е само предупредување
Во летните месеци од исушеното езерско дно се шири силен и непријатен мирис. Тој настанува при распаѓањето на органскиот материјал – алги, растенија, кал и животински остатоци – кој со децении бил таложен на дното.
Но, научниците предупредуваат дека мирисот е само видлив знак на многу посериозен процес. Исушените езерски површини стануваат значајни извори на стакленички гасови кои дополнително го забрзуваат глобалното затоплување.
Човекот го промени текот на природата
Брзото исчезнување на Аралското Море започнало во 1960-тите години, кога реките Аму Дарја и Сир Дарја биле пренасочени за наводнување на огромните насади со памук во тогашниот Советски Сојуз.
Последиците биле катастрофални. За само неколку децении, езерото изгубило најголем дел од својата површина, а на негово место останала солена пустина изложена на сонце и ветер.
Во атмосферата се испуштени 204 мегатони CO₂
Истражувачите пресметале дека помеѓу 1960 и 2022 година од исушеното езерско дно се ослободиле околу 204 мегатони јаглерод диоксид.
До овие резултати дошле преку анализа на бројни примероци од седиментите и мерења на повеќе локации на поранешното езерско дно.
Постојат знаци на закрепнување
И покрај драматичната состојба, научниците велат дека надеж сè уште постои.
Во северниот дел на Аралското Море веќе се забележуваат позитивни промени благодарение на мерките што ги презеде Казахстан за повторно насочување на водите од реката Сир Дарја.
Новата студија покажува дека повторното поплавување на поголем дел од исушениот слив би можело да има значајни придобивки и за локалната природа и за глобалната клима.
„Под Аралското Море е скриено огромно јаглеродно богатство“
Биогеохемичарот Рафаел Марсе од Шпанскиот национален истражувачки совет вели дека под исушеното езерско дно се наоѓа огромна количина складиран јаглерод.
„Ако седиментите останат изложени, јаглеродот ќе продолжи да се ослободува во атмосферата. Ако морето повторно се наполни со вода, истиот тој јаглерод може повторно да биде заробен“, објаснува Марсе.
Според проценките, повторното полнење на езерото би можело да спречи ослободување на уште 165 мегатони јаглерод што сè уште се наоѓаат во седиментите.
Ветерот дополнително го забрзува проблемот
Студијата открива уште еден загрижувачки факт – речиси 20 проценти од емисиите на јаглерод се должат на ветерот кој ги разнесува ситните честички од исушеното езерско дно.
Овој механизам досега речиси и не бил земен предвид во климатските модели.
Екологистката Нурија Каталан предупредува дека сушењето на езерата не е само еколошки или економски проблем, туку има сериозно влијание врз глобалниот јаглероден циклус.
Климатските промени дополнително ја влошуваат состојбата
Иднината на Аралското Море останува неизвесна.
Реките што го хранат зависат од топењето на глечерите во планините Тиен Шан и Памир. Со нивното забрзано исчезнување поради глобалното затоплување, во езерото ќе пристигнува сè помалку вода, додека високите температури дополнително ќе го зголемуваат испарувањето.
Аралското Море не е единствен пример
Научниците предупредуваат дека слична судбина им се заканува и на други големи езера низ светот.
Меѓу нив се Големото Солено Езеро и Солтонското Море во САД, Каспиското Море, езерото Урмија во Иран и езерото Попо во Боливија.
Според авторите на студијата, обновувањето на исушените езера не само што би ги спасило локалните екосистеми, туку би можело да стане и важен инструмент во глобалната борба против климатските промени.
Тие заклучуваат дека заштитата на огромните резерви јаглерод складирани во езерските седименти би можела во иднина да стане дел од меѓународните механизми за финансирање на климатските политики и проектите за обновување на природните водни површини.
