Изгорениците од сонце не се само црвенило, туку длабоко оштетување на кожата што предизвикува воспаление, оштетување на ДНК и ризик од рак на кожата.
Дознајте што навистина се случува и како да се заштитите.
Од антички Египет до модерната наука, луѓето со векови се борат со ефектите од сончевото зрачење. Сепак, биологијата на изгорениците од сонце останува нејасна за многумина, особено кога станува збор за поврзаноста со ракот на кожата и процесите на реставрација на телото по оштетувањето. Разбирањето што се случува на клеточно ниво го открива воспалителниот одговор на телото и долгорочните здравствени ризици.
Воспалителен одговор
Изгорениците од сонце се воспалителен одговор, објаснува Lesley Rhodes од Универзитетот во Манчестер за „New Scientist“.
Кога ултравиолетовото (UV) зрачење продира во надворешниот слој на кожата (епидермисот), ги оштетува протеините, мастите и ДНК, предизвикувајќи воспаление. Поголемиот дел од ова оштетување доаѓа од UVB зраците.
UVB е, по правило, 1.000 пати поефикасен од UVA во предизвикувањето изгореници од сонце, вели Antony Young од Кингс колеџот во Лондон.
UVB зраците предизвикуваат верижна реакција во која клетките на кожата ослободуваат молекули, кои ги шират крвните садови во подлабокиот слој на кожата, т.е. дермисот. Зголемениот проток на крв предизвикува црвенило, оток и привлекува имунолошки клетки, дополнително зголемувајќи го резултирачкото воспаление.
Видливи ефекти, тешки изгореници и регенерација на кожата
Лицата со посветла кожа развиваат розова или црвена нијанса на кожата, додека лицата со потемна кожа може да развијат нијанси на црвена, сива, кафеава или црна. Течноста протекува во ткивата, предизвикувајќи оток, а болката е предизвикана од стимулација на нервните завршетоци.
Потешките изгореници можат да предизвикаат плускавци. Потоа клетките на епидермисот се толку оштетени што умираат, а помеѓу слоевите на кожата се создава простор исполнет со течност.
Благи изгореници од сонцето ќе се решат побрзо од потешките изгореници, каде што ефектите можат да траат 72 часа или повеќе, забележува Rhodes. Процесот на заздравување започнува кога имунолошките клетки почнуваат да ослободуваат антиинфламаторни молекули. Воспалението е тоа што се решава само од себе, вели Rhodes.
Како што напредува заздравувањето, крвните садови се стеснуваат и симптомите се решаваат. Матичните клетки во епидермисот го забрзуваат производството на нови клетки за да ги заменат оштетените, кои се исфрлаат од површината на кожата. Кожата постојано се обновува, но оштетувањето од UV зрачење го зголемува овој обрт на клетките, забележува Young.
Иако се широко користени, лосионите за после сончање и алое верата немаат квалитетни докази дека го забрзуваат закрепнувањето на кожата. Нивното дејство главно обезбедува чувство на ладење. Студените облоги и аналгетиците како што се ибупрофен или парацетамол можат дополнително да ја ублажат непријатноста предизвикана од изгореници од сонце.
Долгорочни ефекти, оштетување на ДНК и превенција
Дури и кога црвенилото ќе исчезне, оштетувањето на ДНК може да остане. Се случува оштетување на ДНК и клетките ја поправаат таа штета, но поправката не е 100% совршена, предупредува Young. Ваквите грешки можат да доведат до мутации кои го зголемуваат ризикот од рак на кожата со текот на времето.
Некои истражувања сугерираат дека пет изгореници од сонце во текот на една деценија можат да го зголемат ризикот од меланом повеќе од двојно. Сепак, овие податоци се базираат на субјективните сеќавања на испитаниците, што ја ограничува нивната точност.
Меланинот делумно ја штити ДНК од UV зрачење, така што луѓето со потемна кожа имаат помал ризик од рак на кожата, но не се имуни на изгореници и оштетување на клетките.
Rachel Abbott од Универзитетската болница во Велс во Велика Британија препорачува употреба на крема за сончање кога UV индексот е 3 или повисок. На пример, кај нас, ова е обично помеѓу 10:00 и 17:00 часот за време на летната жештина. Поблиску до екваторот, нивоата на UV зрачење може да бидат високи во текот на целата година.
Abbot, исто така, советува користење бесплатни апликации кои го покажуваат локалниот UV индекс. Го користам секој ден, вели Abbott за „New Scientist“.
Многу луѓе нанесуваат премалку крем. Young советува да се користи SPF 50 како стандард:
Повеќето луѓе не нанесуваат крема за сончање со густината на која е тестирана, предупредува тој, а и ние неодамна пишувавме за истата тема. Заштитната облека, капите и избегнувањето на пладневното сонце исто така ефикасно го намалуваат ризикот.
Цената под површината
Изгорениците од сонце може да изгледаат привремени, но нивните биолошки последици се зголемуваат. Еден невнимателен ден на сонце може да остави трајни промени во клеточната меморија на кожата, зголемувајќи го ризикот и забрзувајќи го почетокот на посериозни оштетувања.
