Зошто некои луѓе никогаш не заболуваат од деменција ? Научниците откриваат што го штити нивниот мозок

133

Ретките генетски варијанти би можеле да ја кријат тајната на отпорноста кон Алцхајмеровата болест. Истражувачите веруваат дека разбирањето на природните заштитни механизми на мозокот може да отвори нов пат кон идните терапии.

Стареењето е природен процес, но неговите последици не се исти кај сите луѓе. Додека кај некои со годините се развиваат невродегенеративни заболувања, како Алцхајмеровата болест, други успеваат да ги зачуваат меморијата и когнитивните способности дури и во длабока старост.

Особено внимание на научниците привлекуваат луѓето кои, и покрај изразената генетска предиспозиција за Алцхајмерова болест, никогаш не развиваат деменција.

Токму нивните генетски особености би можеле да помогнат во откривањето нови начини за спречување и лекување на оваа болест, пишува научното списание Nature.

Една од истражувачките што со години се занимаваат со ова прашање е генетичарката Хене Холстеге од Универзитетскиот медицински центар во Амстердам. Нејзината цел е да открие зошто одредени луѓе остануваат когнитивно здрави и покрај тоа што носат гени поврзани со висок ризик од невродегенерација.

Почетоците не биле лесни. Пет години по ред нејзините апликации за истражувачки грантови биле одбивани. Сепак, не се откажала и во 2013 година го започнала проектот, кој подоцна, заедно со истражувањата на други научни тимови, довел до откривање неколку ретки генетски варијанти поврзани со заштита од деменција.

APOE – генот што може да го зголеми, но и да го намали ризикот

Научниците сметаат дека е подеднакво важно да се разбере зошто некои луѓе заболуваат од Алцхајмерова болест, како и зошто други успеваат да ја избегнат.

Во центарот на истражувањата е генот APOE, кој го кодира протеинот аполипопротеин Е (ApoE). Неговата улога е да пренесува масни молекули неопходни за нормалното функционирање на клетките.

Постојат три главни варијанти на овој ген: APOE2, APOE3 и APOE4.

Најчеста е APOE3, додека APOE4 значително го зголемува ризикот од развој на Алцхајмерова болест и се смета за еден од најзначајните познати генетски фактори за нејзината појава во подоцнежните години од животот.

Од друга страна, APOE2 има заштитно дејство. Луѓето кои наследиле две копии од оваа варијанта можат да го одложат почетокот на болеста за околу десет години. Сепак, ваквата генетска комбинација е ретка и се среќава кај приближно еден процент од населението.

Што се случува во мозокот при развој на Алцхајмеровата болест?

Алцхајмеровата болест обично се развива постепено, во текот на повеќе децении.

Еден од главните процеси е натрупувањето на амилоид-бета протеини во мозокот, кои формираат наслаги познати како амилоидни плаки.

Нивното присуство ја активира микроглијата – имунолошките клетки на мозокот, чија задача е да ги отстрануваат штетните материи. Но, доколку оваа активност трае предолго, може да предизвика воспаление и оштетување на нервните клетки.

Паралелно со тоа, се натрупува и тау-протеинот, кој формира карактеристични наслаги во нервните клетки. Овие промени се поврзуваат со развојот и тежината на симптомите, меѓу кои се губењето на меморијата и намалувањето на другите когнитивни способности.

Сепак, едно откритие особено ги интригира научниците: не сите луѓе со амилоидни наслаги во мозокот развиваат деменција. Некои ја задржуваат менталната функционалност и во длабока старост, додека кај други, и покрај генетскиот ризик, воопшто не се појавуваат карактеристичните наслаги.

Тоа укажува дека мозокот можеби поседува природни механизми за одбрана од процесите што доведуваат до невродегенерација.

Три ретки генетски варијанти што привлекуваат внимание

Во последните години се откриени неколку исклучително ретки генетски варијанти на APOE3, за кои се смета дека можат да обезбедат заштита од Алцхајмерова болест.

Меѓу најинтересните се Крајстчерч, Џексонвил и W276C.

Варијантата Крајстчерч го добила името по градот во Нов Зеланд каде што била откриена. Се смета дека го менува начинот на кој протеинот ApoE се поврзува со рецепторите на површината на клетките, со што може да го отежне ширењето на тау-протеинот низ мозокот.

Особено внимание привлекол случајот на жена која наследила две копии од оваа варијанта. И покрај исклучително високиот генетски ризик за рана форма на Алцхајмерова болест, таа останала когнитивно здрава околу три децении подолго од очекуваното.

Интересно е што во нејзиниот мозок биле присутни големи количества амилоидни плаки. Сепак, лабораториските анализи покажале дека генетската варијанта можеби ја намалила акумулацијата на тау-протеинот и воспалителните процеси.

Варијантата Џексонвил, откриена во 2014 година, исто така покажала заштитен потенцијал. Истражувањата укажуваат дека може да ја намали склоноста на протеинот ApoE да формира штетни наслаги.

Во експерименти со генетски модифицирани глувци, кај животните што ја носеле оваа варијанта биле забележани помалку амилоидни наслаги и помало оштетување на нервните клетки.

Варијантата W276C е откриена кај луѓе со индијанско потекло. Нејзиното откривање ја нагласува важноста од вклучување генетски разновидни популации во научните истражувања.

Досегашните генетски студии во голема мера биле насочени кон луѓе од европско потекло, што можело да доведе до пропуштање важни генетски разлики кај другите популации.

Истражувачите откриле и варијанта на APOE4, наречена R251G, која би можела делумно да го неутрализира зголемениот ризик поврзан со овој ген. И таа е предмет на понатамошни истражувања.

Заштитата можеби се крие и во други гени

APOE не е единствениот ген што може да има заштитна улога.

Уште во 2012 година, научници од Исланд откриле мутација во генот што го кодира амилоидниот прекурсорен протеин. Оваа генетска промена го отежнува дејството на ензимот кој учествува во создавањето на штетниот амилоид-бета протеин, со што се намалува можноста за формирање плаки во мозокот.

Ново значајно откритие било објавено во 2024 година. Истражувачите проучувале луѓе кои наследиле две копии од ризичната варијанта APOE4, но и покрај тоа останале когнитивно здрави.

Кај нив биле пронајдени ретки заштитни варијанти на генот што го кодира протеинот фибронектин 1.

Овој протеин има важна структурна улога во клетките и крвните садови. Се покажало дека APOE4 може да предизвика прекумерно натрупување на фибронектин околу крвните садови во мозокот, што може да ја оштети крвно-мозочната бариера – природната заштитна структура што го контролира преминувањето на супстанциите од крвта во мозокот.

Заштитните генетски варијанти, пак, ја намалуваат количината на фибронектин и неговото прекумерно натрупување.

Научниците сега се обидуваат да утврдат како овие гени меѓусебно комуницираат и на кој начин влијаат врз различните видови мозочни клетки.

Може ли генетската заштита да стане основа за нови лекови?

Крајната цел на истражувањата е откриените природни механизми на заштита да се искористат за развој на нови терапии.

Досегашните пристапи во лекувањето на Алцхајмеровата болест во голема мера се насочени кон отстранување или намалување на амилоидните наслаги и тау-протеинот. Но, идните третмани би можеле да одат чекор понатаму – да ги имитираат природните генетски механизми што кај одредени луѓе спречуваат или забавуваат оштетување на мозокот.

Невронаучникот Гуоџун Бу од Универзитетот за наука и технологија во Хонг Конг смета дека ретките генетски варијанти претставуваат исклучително вреден природен експеримент за науката. Тие покажуваат дека човечкиот организам може да развие механизми кои обезбедуваат отпорност кон болеста.

Сепак, патот од генетското откритие до конкретен и достапен лек е долг. Потребни се дополнителни истражувања за да се разбере како функционираат овие заштитни механизми и дали нивното дејство може безбедно да се преслика со медицински терапии.

Она што денес е особено важно е сознанието дека генетската предиспозиција не ја одредува секогаш и конечната судбина на мозокот.

Токму луѓето кои успеваат да ја избегнат деменцијата, и покрај високиот генетски ризик, можеби ја носат во себе една од најважните траги за иднината на медицината – природниот начин на кој мозокот може да се заштити од стареењето и невродегенеративните заболувања.

Моја редакциска препорака: Насловот е намерно поставен како прашање што предизвикува љубопитност, додека поднасловот веднаш ја открива суштината на научното откритие. Текстот е структуриран така што читателот постепено добива одговор: од генетиката, преку механизмите во мозокот, до можноста за развој на нови лекови.