Нова студија предизвика воодушевување, но и сериозни етички дилеми
Научници од Универзитетот Колумбија објавија дека успеале прецизно да извршат генетски промени кај човечки ембриони во многу рана фаза од развојот, без сериозните хромозомски оштетувања што често се поврзуваа со класичната технологија CRISPR-Cas9.
Откритието претставува значаен научен напредок, но истовремено повторно ја отвори дебатата за можноста во иднина да се создаваат таканаречени „дизајнирани бебиња“.
Студијата засега е објавена како предпечат на платформата bioRxiv и сè уште не поминала независна научна рецензија.
Нова генерација на генетско уредување
Истражувањето го предводел тимот на Дитер Егли од Универзитетот Колумбија, кој користел технологија позната како „уредување на бази“ (base editing).
За разлика од класичниот CRISPR-Cas9, кој функционира како „молекуларни ножици“ што ја сечат ДНК, новата метода овозможува многу попрецизни промени – менува само една генетска „буква“ без големи оштетувања на геномот.
Научниците го споредуваат процесот со исправка на печатна грешка во текст, наместо со сечење цели делови од страницата.
Таргетирани гени поврзани со холестеролот и крвните заболувања
Во студијата биле изменети гените PCSK9, кои играат важна улога во регулацијата на холестеролот, како и гените HBG1 и HBG2, поврзани со српеста анемија и бета-таласемија.
Истражувачите не забележале големи хромозомски оштетувања, што претставува значително подобрување во однос на претходните обиди со класичниот CRISPR.
Старите проблеми сè уште не се целосно надминати
И покрај охрабрувачките резултати, научниците предупредуваат дека технологијата сè уште не е доволно безбедна.
Еден од најголемите проблеми останува таканаречениот мозаицизам. Според извештајот на „Волстрит журнал“, кај речиси 80 проценти од ембрионите не сите клетки ја добиле истата генетска промена.
Тоа значи дека дел од клетките остануваат непроменети, што претставува сериозна пречка за евентуална клиничка примена.
Научниците предупредуваат: Не сме подготвени за генетски модифицирани бебиња
Дитер Егли нагласува дека резултатите не значат дека човештвото е на чекор од создавање генетски модифицирани деца.
„Не ѝ порачуваме на јавноста дека утре ќе има генетски модифицирани бебиња. Ова е процес што мора да биде придружен со широка научна и општествена дискусија“, изјавил тој.
Сенката на скандалот од 2018 година
Темата останува исклучително чувствителна по случајот од 2018 година, кога кинескиот научник Хе Џианкуи објави дека создал први генетски модифицирани бебиња со помош на CRISPR-Cas9.
Неговиот експеримент беше жестоко осуден од научната заедница, а тој подоцна беше осуден на три години затвор.
Оттогаш, генетските промени што можат да се пренесуваат на идните генерации се сметаат за едно од најконтроверзните прашања во современата биологија.
Експертите повикуваат на претпазливост
Професорката Ивана Иванчиќ Баќе од Медицинскиот факултет во Загреб смета дека и покрај напредокот, технологијата сè уште не е доволно прецизна.
„Можни се грешки и мозаицизам, а тоа се сериозни проблеми. Ова не е метод за создавање здрави деца преку корекција на наследни мутации и се надевам дека никој долго време нема да размислува за создавање ‘дизајнирани бебиња’“, предупредува таа.
Голем научен напредок, но и големи етички прашања
Новата студија покажува дека генетското уредување станува сè попрецизно и побезбедно. Сепак, научниците се согласуваат дека технологијата е далеку од клиничка примена.
Прашањето повеќе не е дали гените можат да се менуваат, туку до каде општеството е подготвено да дозволи да оди оваа моќна технологија.
