Првата жена аналоген астронаут од Балканот денес работи на системи што ќе го поддржат идното човечко присуство на Месечината и Марс
Кога се зборува за вселенската индустрија, Балканот ретко се поврзува со успешни кариери во оваа област. Уште поретко се очекува некој од мал град, од земја без вселенска инфраструктура, да стигне до центрите на НАСА и да работи на технологии за идните мисии на Месечината и Марс.
Токму затоа патот на Мартина Димоска претставува исклучителна приказна.
Родена во Кичево, Димоска денес е препознаена како прва жена аналоген астронаут од Балканот и прва Македонка која работела во средина поврзана со човечките вселенски летови на НАСА.
Во интервју за „Форбс Монтенегро“, таа зборува за почетоците, предизвиците со кои се соочуваат талентите од земјите без развиена вселенска инфраструктура, но и за нејзината работа во поддршка на вселенскиот центар „Џонсон“ во Хјустон.
Кариера изградена без институционален пат
„Мојата кариера започна во земја без вселенска агенција, ракети, сателити или јасен пат кон астронаутиката“, вели Димоска.
Наместо да чека систем кој ќе ѝ отвори врата, таа се насочила кон граѓанската наука, меѓународните програми и глобалните истражувачки иницијативи.
Преку NASA Space Apps Challenge прво учествувала и победувала, а подоцна станала ментор и лидер на иницијативи поврзани со истражувачките центри Ames и Glenn. Учествувала и во проекти како Exoplanet Watch и JunoCam, придонесувајќи во вистински вселенски истражувања од С. Македонија.
Од Кичево до Хјустон
Едно од најзначајните поглавја во нејзината кариера започнало со преселбата во Хјустон, Тексас.
Преку компанијата Leidos, Димоска денес работи во поддршка на вселенскиот центар „Џонсон“ на НАСА како интегратор за дисциплини на човечки системи.
Нејзината работа е поврзана со програмата „Артемида“ и идните мисии од Месечината кон Марс, а вклучува системи за здравје и перформанси на астронаутите, вселенски одела, лунарни возила, ровери под притисок и инфраструктура за долгорочно човечко присуство надвор од Земјата.
„Враќањето на човекот на Месечината не зависи само од ракетите, туку и од системите што ќе им овозможат на астронаутите да живеат и работат во екстремни услови“, вели таа.
Најголемата пречка – пристапот
Според Димоска, најголемиот проблем за младите од Балканот не е недостатокот на талент, туку недостатокот на можности.
„Младите од големите вселенски сили растат покрај компании, лаборатории и професионални мрежи. Ние најпрво мора да докажеме дека воопшто припаѓаме во тој свет“, вели таа.
Голем дел од нејзиното образование, професионални обуки, аналогни мисии и меѓународни патувања ги финансирала самата.
Една од најзначајните потврди за нејзината кариера била и добивањето EB-1A категорија за постојан престој во САД, наменета за личности со исклучителни достигнувања.
Аналогни мисии – подготовка за идните патувања во вселената
Димоска има завршено четири аналогни астронаутски мисии, кои симулираат услови слични на оние на Месечината и Марс.
Била командант на мисиите SELENE и TERRA NOVA во базата LunAres, а учествувала и во проекти поддржани од Европската вселенска агенција, Полската вселенска агенција, НАСА и Axiom Space.
Според неа, овие мисии покажуваат дека истражувањето на вселената е подеднакво човечки и инженерски предизвик.
„Успехот зависи од довербата, комуникацијата, отпорноста и способноста на екипажот да носи одлуки под притисок“, нагласува Димоска.
Балканот има место во новата вселенска економија
Преку Меѓународната вселенска алијанса (ISA), која ја основала, Димоска работи на отворање можности за млади таленти од Балканот.
Според неа, идната вселенска економија нема да ја градат само државите со ракети и лансирни рампи, туку и експерти во областите на вештачката интелигенција, роботиката, медицината, психологијата, правото и анализата на податоци.
„Талентот е распространет, но можностите не се“, истакнува таа.
Важноста на жените во вселенскиот сектор
Приказната на Димоска има и посебна симболика за девојките од регионот.
Таа смета дека жените не треба да бидат присутни само во промотивни кампањи, туку и таму каде што се носат одлуките и се создаваат идните вселенски мисии.
„Кога девојка од Балканот ќе види дека некој од регионот работи на мисии поврзани со Месечината и Марс, сонот за вселената престанува да изгледа како нешто што им припаѓа само на другите“, вели Димоска.
Порака до младите: Не ви требаат ракети за да започнете
Преку своите профили на социјалните мрежи и преку платформата @astrosmarta, Мартина Димоска активно ги насочува младите кон можностите во вселенскиот сектор.
Нејзината порака е едноставна:
„Не мора да доаѓате од земја што има ракети за да придонесете во вселената. Не мора да ја гледате целата мапа за да го направите првиот чекор.“
Патот на Мартина Димоска – од Кичево до Хјустон, од граѓанска наука до работа поврзана со центарот „Џонсон“ на НАСА – покажува дека географијата може да го отежни почетокот, но не мора да ја одреди конечната дестинација.
Нејзината приказна е повеќе од личен успех. Таа претставува доказ дека и Балканот може да биде дел од иднината на човештвото во вселената.
