Ги следам одгласите по гостувањето во Nedjeljom u 2 / HRT на Тереза Кесовија — и чудно е колку лесно искреноста денес се претвора во повод за судење. Нејзините зборови за Јосип Броз Тито не беа провокација, туку сведоштво: дека сакала, дека плачела. Човечка реакција, запишана во времето кога милиони луѓе живееја во еден поинаков ритам, под едно исто небо.
Историјата не е студена архива — таа дише низ сеќавањата на луѓето. А ако некој се сомнева во тоа чувство, доволно е да погледне кон сликите од Погребот на Јосип Броз Тито: светот дојде да се поклони, државници од сите континенти, како да се затвораше едно поглавје што сите го разбираа, секој на свој начин. Тоа не ја поништува сложеноста на неговото владеење, но сведочи дека вистината никогаш не е еднобојна.
Во таа светлина, реакциите кон Тереза звучат како обид да се избрише личното искуство, како да постои дозволена верзија на чувствата. А таа не се откажа од своето — и токму затоа нејзината позиција има тежина. Полесно е да се смени ставот со времето, да се стави нова маска, отколку да се застане зад она што си го чувствувал кога било највистинско.
Истата сенка паѓа и врз името на Гоце Делчев. Наместо да го разбереме во целината на неговото време — крајот на XIX и почетокот на XX век, кога идеите за слобода, автономија и идентитет биле во постојано движење — ние го сведуваме на прашање „чиј е“. А тој самиот зборувал за светот како поле за културен натпревар меѓу народите, а не како тесна сопственост. Бил учител, револуционер, човек што се движел меѓу идеи, а не меѓу граници какви што денес ги цртаме.
Неговото дело во рамките на Внатрешна македонска револуционерна организација не било создадено за да стане трофеј во современи расправи, туку како стремеж кон слобода за луѓето што живееле тука — со сите нивни сложени идентитети. Иронијата е што додека се обидуваме да го возвишиме, често го стеснуваме.
На крајот, и во едниот и во другиот случај, прашањето не е кој бил во право тогаш, туку дали сме способни денес да прифатиме дека вистината има повеќе лица, а сеќавањата повеќе гласови.
