Во подземната лабораторија „Мон Тери“, научниците испитуваат дали глинените карпи можат долгорочно да го изолираат радиоактивниот отпад. Самата лабораторија е истражувачки центар, а не складиште за отпад.
На околу 300 метри под површината, во близина на швајцарското гратче Сент Ирсан во кантонот Јура, се наоѓа лабораторијата „Мон Тери“. Тука, во природна карпеста средина, научниците проучуваат едно од клучните прашања за нуклеарната енергија: како безбедно да се изолира радиоактивниот отпад на долг рок.
Истражувањата започнале во 1996 година. Три децении подоцна, лабораторијата е меѓународен центар за испитување на геолошките услови неопходни за длабоко подземно одлагање. Со проектот раководи Швајцарската геолошка служба при „Свисстопо“.
Зошто токму глинена карпа?
Во фокусот е геолошката формација позната како опалинуска глина, односно Opalinus Clay. Нејзините својства ја прават особено интересна како природна бариера меѓу радиоактивниот отпад и околината.
Оваа карпа има многу ниска водопропустливост, а глинените минерали можат да задржуваат одредени радионуклиди на своите површини. Тој процес, наречен адсорпција, го ограничува нивното движење низ карпата.
Радионуклидите што слабо се врзуваат за минералите можат да се движат преку молекуларна дифузија — бавен процес чие однесување научниците го мерат со долготрајни експерименти.
Карпа што може да ги затвори пукнатините
Една од најинтересните особини на опалинуската глина е способноста за самозаптивање.
Кога влагата навлегува во одредени отворени пукнатини, глинените минерали набабруваат и можат да ги затворат. Така се намалува пропустливоста на оштетената зона, вклучително и на пукнатините создадени при ископување тунели.
Научниците испитуваат колку е ефикасен овој механизам и како влијае врз долгорочното задржување на радиоактивните материи.
Што се тестира под земјата?
Експериментите опфаќаат движење на вода и растворени материи, механичко однесување на карпата и развој на методи за мерење. Дел од истражувањата проверуваат како би функционирале елементите на едно идно подземно одлагалиште во реални геолошки услови.
Посебно внимание се посветува на топлината. Преку долготрајни набљудувања се испитува како промените на температурата влијаат врз карпата и материјалите што би се користеле за пополнување на просторот околу отпадот.
Според објавениот преглед на официјалната страница на лабораторијата, завршени се 191 експеримент, а 45 се во тек.
Истражувања и за јаглерод диоксид
Работата во „Мон Тери“ не е ограничена само на радиоактивниот отпад.
Научниците ја испитуваат и улогата на опалинуската глина како непропустлив покривен слој над подземни формации во кои би се складирал јаглерод диоксид. Целта е да се утврди дали таа може да го спречи неговото излегување кон површината. Лабораторијата учествува и во истражувања поврзани со подземно складирање топлина.
Лабораторија, а не нуклеарно одлагалиште
Иако резултатите се важни за идните објекти за радиоактивен отпад, „Мон Тери“ е наменета исклучиво за истражување. На оваа локација не е дозволена изградба на длабоко геолошко одлагалиште.
Нејзината задача е да обезбеди научни податоци со кои ќе се проценуваат безбедноста и техничката изводливост на таквите објекти — пред да бидат изградени на друга локација.
