Повеќе од пет децении по заложничката криза во Стокхолм, терминот останува широко познат. Но, тој не е призната психијатриска дијагноза, а експертите предупредуваат дека може да ги поедностави сложените реакции на луѓето изложени на опасност.
Зошто некој би покажувал доверба или наклонетост кон човекот што го држи во заложништво? Прашањето го следи поимот „Стокхолмски синдром“ уште од неговото настанување.
Терминот најчесто се користи за опишување позитивна емоционална поврзаност меѓу жртвата и лицето што ја загрозува. Сепак, научните докази за него како посебен синдром се ограничени, а не постојат ниту општоприфатени дијагностички критериуми.
Шест дена што создадоа светски познат термин
На 23 август 1973 година, вооружениот Јан-Ерик Олсон влегол во „Кредитбанкен“, на плоштадот Нормалмсторг во центарот на Стокхолм. Како заложници задржал четворица вработени — три жени и еден маж.
Меѓу неговите барања биле три милиони шведски круни, автомобил за бегство и доведување на затвореникот Кларк Олофсон во банката. Властите го донеле Олофсон, по што ситуацијата во објектот привремено се смирила.
Кризата траела до 28 август. Полицијата дупчела отвори во таванот на трезорот за да употреби солзавец, а операцијата завршила со ослободување на заложниците.
Но, токму однесувањето на дел од заложниците привлекло посебно внимание. Тие изразувале недоверба кон полициската интервенција и страв дека обидот за спасување би можел дополнително да им го загрози животот.
Како стравот бил протолкуван како наклонетост
Психијатарот Нилс Бејерот, кој ја советувал полицијата за време на кризата, го вовел терминот за да ја објасни необичната поврзаност што ја препознал меѓу заложниците и нивните киднапери.
Кристин Енмарк, една од заложничките, подоцна го оспорувала толкувањето дека нејзината доверба била израз на вљубеност. Според нејзиното сведоштво, Олофсон го гледала како можност да преживее и како заштита од Олсон.
Нејзиното однесување го отвора клучното прашање: дали довербата кон некого во услови на заробеништво мора да значи наклонетост или може да биде обид да се намали непосредната опасност?
Зошто не е призната дијагноза?
Научен преглед објавен во списанието Acta Psychiatrica Scandinavica во 2008 година ја испитувал доказната основа за Стокхолмскиот синдром. Авторите укажале дека, и покрај неговата медиумска популарност, поимот не бил опишан како дијагноза во меѓународните класификациски системи.
Форензичката психологинка Ејми Граб од Универзитетот во Глостершир нагласува дека однесувањата што се поврзуваат со терминот можат да бидат реални, без да претставуваат посебно психичко нарушување.
Соработката со лице што ја контролира вашата безбедност, обидот да го смирите или создавањето доверба можат да служат за избегнување насилство и преживување.
Критиките имаат и општествена димензија
Сесилија Осе, професорка по родови студии на Универзитетот во Стокхолм, го анализирала начинот на кој биле претставувани заложничките.
Во нејзината научна анализа, таа тврди дека толкувањето преку „синдром“ го пренасочило вниманието од постапките на државата кон наводната нерационалност на жените. Според ова гледиште, нивните процени за опасноста биле потиснати од приказната дека развиле необјаснива приврзаност кон киднаперите.
Разбирање на жртвата, наместо етикетирање
Стокхолмскиот синдром затоа тешко може да се сведе на едноставен избор меѓу „вистинска состојба“ и „урбан мит“. Однесувањата што ги опишува можат да постојат, но нивното објаснување како единствен, јасно дефиниран синдром останува спорно.
Разбирањето на стравот, зависноста и ограничените можности за избор е поважно од претпоставката дека жртвата постапува неразумно. Навидум необичната реакција може да биде начин на приспособување кон опасност што човекот однадвор не ја гледа во целост.
