Научниците со децении се обидуваат да откријат што ги создава необичните темни и светли линии што накратко се појавуваат на Земјата пред и по целосното затемнување
Целосното затемнување на Сонцето на 12 август ќе биде спектакл за милиони набљудувачи, но и важна можност за научниците да истражат еден необичен феномен кој ги збунува астрономите и набљудувачите со векови.
Станува збор за таканаречените сенчести ленти – брзо променливи, наизменични темни и светли линии кои непосредно пред и по целосната фаза на затемнувањето можат да се појават на Земјата, ѕидовите и другите светли површини.
Некои набљудувачи ги опишувале како бранови или трепкачки обрасци, а низ историјата дури и како „фантомски змии“. Феноменот трае многу кратко и лесно може да се пропушти. Иако човечкото око може да го забележи, неговиот низок контраст го прави исклучително тешко фотографирањето или снимањето.
Мистерија стара со векови
Еден од научниците кои се обидуваат да ја откријат причината за овој феномен е Дејвид Терншек, професор по физика и астрономија на Универзитетот во Питсбург.
Терншек првпат ги забележал сенчестите ленти како 14-годишник, за време на целосното затемнување на Сонцето во 1970 година. Оттогаш, феноменот останал предмет на научни истражувања.
Едно од главните објаснувања е поврзано со турбуленциите во атмосферата на Земјата.
Непосредно пред целосното затемнување, Месечината го покрива речиси целиот сончев диск, оставајќи само многу тенок извор на светлина. Според оваа теорија, токму тогаш атмосферските турбуленции можат да станат видливи на површината на Земјата и да создадат карактеристични светли и темни линии.
Но, едно истражување спроведено за време на затемнувањето во 2017 година во САД отвори нови прашања.
Сигналот што ја усложни мистеријата
Терншек и неговите студенти поставиле светлосни детектори на земјата и на балон кој се искачил на височина од околу 25 километри.
Ако сенчестите ленти се предизвикани исклучиво од атмосферски процеси, научниците очекувале сигналот да биде регистриран на земјата, но не и на голема височина.
Сепак, на двете локации бил регистриран карактеристичен сигнал од околу 4,5 херци.
Резултатот покажал дека атмосферската турбуленција можеби не е единственото објаснување.
Друга теорија го поврзува феноменот со дифракција и интерференција на светлината. Според ова сценарио, остриот раб на Месечината за време на затемнувањето може да влијае врз светлосните бранови и да создаде наизменични светли и темни обрасци.
Терншек, сепак, не ја исклучува можноста во создавањето на сенчестите ленти истовремено да учествуваат повеќе различни физички процеси.
Обидот во 2024 година не даде конечен одговор
Научниците се обиделе да ги повторат мерењата за време на целосното затемнување на 8 април 2024 година.
Овојпат користеле почувствителни инструменти, два балони на голема височина и десетици метеоролошки балони. Дополнителни сензори биле поставени и на авион над Вермонт.
Но, временските услови го отежнале истражувањето. Очекуваниот сигнал не бил регистриран на балоните, а ниту сензорите во авионот не успеале да го детектираат сигналот од 4,5 херци забележан во 2017 година.
Бидејќи немало доволно квалитетни набљудувања на сенчестите ленти од земјата, резултатите не можеле да дадат конечен одговор.
Ново затемнување, нова можност
Затоа, целосното затемнување на 12 август претставува нова шанса за научниците.
Патеката на целосноста ќе минува над далечниот север на Русија, источен Гренланд, западен Исланд, северна Шпанија и далечниот североисток на Португалија.
Терншек ќе го набљудува затемнувањето од Леон, Шпанија, каде што ќе користи електронски детектор со надеж дека повторно ќе успее да ги регистрира сенчестите ленти.
Во истражувањето можат да се вклучат и граѓаните.
Набљудувачите во Шпанија и Исланд се повикуваат да се обидат да го снимат феноменот со своите паметни телефони. Сенчестите ленти најлесно се забележуваат на мазни и светли површини, како бел чаршаф или табла. На трева и темен асфалт многу потешко се воочуваат.
Најважен е моментот на набљудување: лентите се појавуваат непосредно пред и веднаш по целосната фаза на затемнувањето.
И токму тука се крие иронијата – кога повеќето луѓе ќе го насочат погледот кон небото за да го видат затемнетото Сонце, еден од најнеобичните феномени може да се појави токму под нивните нозе.
Дали затемнувањето на 12 август конечно ќе помогне да се реши мистеријата на сенчестите ленти, останува да се види. Но едно е сигурно: за време на целосното затемнување, спектаклот нема да се одвива само на небото. Еден од најинтересните феномени може да се појави и на самата Земја.
