Идејата што до неодамна звучеше како научна фантастика сè посериозно се разгледува како можен одговор на климатската криза. Масивна конструкција од сателити, поставена меѓу Земјата и Сонцето, би можела да блокира дел од сончевото зрачење и да ја намали глобалната температура. Меѓу поддржувачите на концептот е и Илон Маск.
Додека глобалните температури продолжуваат да растат, а напорите за ограничување на климатските промени не даваат доволно брзи резултати, научниците сè поотворено дискутираат за алтернативни решенија.
Едно од нив е изградба на огромен „планетарен чадор за сонце“ во вселената, кој би ја штител Земјата од дел од сончевото зрачење.
Концептот го промовира непрофитната организација Planetary Sunshade Institute од Лос Анџелес, која неодамна објави опсежна студија за можностите, технолошките предизвици и климатските ефекти од ваков проект.
„Нашиот опстанок како цивилизација зависи од способноста мудро и свесно да го промениме начинот на кој дејствуваме на нашата планета“, изјави за Space.com Мартин Гудвин, климатски активист и извршен директор на институтот.
Станува збор за форма на соларно геоинженерство – научна област што истражува начини за намерно влијание врз климатските процеси со цел да се ублажат последиците од глобалното затоплување.
Идеја стара повеќе од три децении
Идејата за поставување сончев штит во вселената не е нова.
Уште во 1989 година, научникот Џејмс Ерли од Националната лабораторија „Лоренс Ливермор“ во Калифорнија предложил поставување огромен штит меѓу Земјата и Сонцето, во близина на првата Лагранжова точка (L1).
Оваа точка се наоѓа на околу 1,5 милиони километри од Земјата, на линијата кон Сонцето, каде што гравитациските влијанија на двете небесни тела овозможуваат објектот да ја задржи релативно стабилната положба.
Во 2006 година, американскиот астроном Роџер Ангел од Универзитетот во Аризона предложил уште поамбициозен концепт: поставување околу 16.000 милијарди минијатурни стаклени леќи во близина на точката L1.
Тие би формирале огромен облак со цилиндрична форма, чиј дијаметар би бил споредлив со дијаметарот на Земјиниот екватор. За негово создавање би биле потребни околу 20 милиони тони материјал.
Според пресметките на Ангел, ваквата конструкција би можела да блокира околу два проценти од сончевото зрачење што стигнува до Земјата.
Тој проценувал дека концептот би можел да се реализира со постојните технологии во период од околу 25 години, по цена од неколку илјади милијарди долари. Подоцна, НАСА му доделила проект за понатамошно истражување на идејата.
Нова студија: Реализацијата би можела да започне за 20 до 40 години
Новиот извештај на Planetary Sunshade Institute се смета за една од најдеталните досегашни анализи на можностите за соларно геоинженерство во вселената.
Во неговата подготовка учествувале инженери и климатски научници, меѓу кои и експерти поврзани со водечки вселенски истражувачки институции.
Според анализата, изградбата на планетарен сончев штит би можела да стане технолошки изводлива во период од 20 до 40 години.
Реализацијата, пред сè, ќе зависи од развојот на тешки лансирни ракети способни да транспортираат милиони тони материјал во вселената.
„Многумина ја сметаат оваа идеја за обична фантазија. Но, намалувањето на трошоците за вселенски лансирања ја прави сè поизводлива“, изјави за Nature Шантал Капелети, инженерка за вселенски системи на Универзитетот во Нотингем и членка на истражувачкиот конзорциум.
Пет илјади сателити за намалување на температурата за еден степен
Студијата анализира шест различни инженерски концепти за изградба на масивен сончев штит во вселената.
Целта е да се блокира околу еден процент од сончевото зрачење што пристигнува до Земјата. Според климатските модели, тоа би можело да придонесе за намалување на глобалната температура за приближно еден Целзиусов степен.
Еден од најинтересните предлози е изградба на соѕвездие од специјални сателити, наречени хелиогири, кои би летале во прецизно координирана формација и заеднички би формирале огромен штит.
Секој од нив би имал дијаметар од околу 40 километри. За постигнување на предвидениот ефект би биле потребни приближно 5.000 вакви сателити.
Но, инженерскиот предизвик е огромен. За нивна изградба би биле потребни речиси 70 милиони тони материјал – околу 1.500 пати повеќе од вкупната маса на сите објекти што досега биле лансирани во вселената.
Една од разгледуваните можности е деловите од конструкцијата да се лансираат од Земјата, а потоа да се склопуваат во вселената со помош на материјали добиени од Месечината.
Бидејќи гравитацијата на Месечината е значително послаба од Земјината, транспортот на тешки товари од нејзината површина би можел да биде поефикасен и поевтин.
Сончевиот штит не е единственото решение
Геоинженерството одамна предизвикува поделени мислења во научната јавност. Иако некои од предложените методи ветуваат брзо намалување на температурите, нивните долгорочни последици сè уште не се целосно познати.
Еден од најконтроверзните пристапи е испуштање сулфур диоксид во стратосферата, идеја што ја предложил рускиот научник Михаил Будико уште во 1974 година.
Принципот се заснова на природниот ефект забележан по големи вулкански ерупции, кога честичките и аеросолите во атмосферата рефлектираат дел од сончевото зрачење назад во вселената, предизвикувајќи привремено заладување.
Друг предлог е збогатување на океаните со железо за стимулирање на растот на фитопланктонот, кој апсорбира јаглерод диоксид од атмосферата.
Постои и многу поедноставен пристап – бојадисување на покривите и зградите во бела боја. Светлите површини рефлектираат поголем дел од сончевото зрачење, со што се намалува загревањето на објектите и потребата од енергија за ладење.
Илон Маск ја поддржува идејата, но ризиците остануваат
Соларното геоинженерство привлекува сè поголемо внимание во услови кога светот се приближува кон надминување на границата од 1,5 степени Целзиусови затоплување во однос на прединдустрискиот период – една од клучните цели на Парискиот климатски договор од 2015 година.
„Забрзаната климатска криза го турка светот кон соларното геоинженерство“, предупредува Морган Гудвин во изјава за Nature.
Меѓу поддржувачите на идејата за поставување специјални сателити што би ја штителе Земјата од дел од сончевото зрачење е и милијардерот Илон Маск.
Тој во неколку наврати јавно ја коментирал оваа можност, вклучително и во август годинава. Сепак, засега нема потврдени информации дека неговата компанија SpaceX е директно ангажирана во истражувања или развој на ваков систем.
Од друга страна, критичарите предупредуваат дека изградбата на ваков штит би можела да создаде нови еколошки и технолошки проблеми. Меѓу нив се загадувањето предизвикано од илјадници лансирања на ракети, можните непредвидливи последици врз климатските системи и ризиците од долгорочна зависност од вештачко регулирање на сончевото зрачење.
Најсериозната забелешка е дека ваквите проекти би можеле да го одвлечат вниманието и ресурсите од она што и понатаму останува основен приоритет – намалувањето на емисиите на стакленички гасови и спречувањето на понатамошното загревање на планетата.
Вселенскиот чадор, барем засега, останува амбициозен научен концепт. Но, фактот што сериозни истражувачки тимови веќе ги анализираат неговите инженерски и климатски можности покажува дека она што некогаш изгледаше како научна фантастика сè почесто станува тема на реални научни дискусии.
