Нова генетска студија, објавена во списанието Nature Human Behaviour, понуди досега најдетален научен увид во потеклото на Албанците – едно од најдолго дебатираните историски прашања на Балканот.
Истражувањето, базирано на анализа на античка ДНК, покажува дека современите Албанци во голема мера потекнуваат од мала популација што живеела на просторот на денешна Албанија уште во 9 век, односно помеѓу 800 и 900 година од новата ера.
Анализирани повеќе од 6.000 антички геноми
Тим научници предводен од Леонидас-Романос Давраноглу од Универзитетот во Оксфорд анализирал повеќе од 6.000 антички геноми од западна Евроазија, како и 74 нови примероци од ДНК од етнички Албанци, опфаќајќи ги сите главни дијалектни групи.
Според резултатите, раните средновековни Албанци зачувале меѓу 68 и 84 проценти од генетското наследство на старите западнобалкански популации од бронзеното и железното време – популации кои често се поврзуваат со Илирите.
За разлика од нив, многу соседни народи на Балканот претрпеле значително поголеми генетски промени за време на миграциските бранови во раниот среден век. Популациите на просторите на денешна Хрватска, Србија и Црна Гора добиле меѓу 40 и 86 проценти источноевропско генетско влијание, додека кај предците на Албанците тоа влијание било значително помало – меѓу 10 и 20 проценти.
Зошто потеклото на Албанците со векови е предмет на дебата?
Албанците се сметаат за еден од најстарите народи во Југоисточна Европа, но како јасно препознатлива етничка група релативно доцна се појавуваат во пишаните историски извори.
Дополнителна мистерија создава и албанскиот јазик, кој претставува посебна гранка на индоевропското јазично семејство и нема блиски живи сродни јазици.
Поради тоа, низ последните два века се развиле повеќе теории за нивното потекло. Најпозната е илирската хипотеза, според која Албанците се потомци на античките Илири – народи што живееле долж источниот брег на Јадранското Море и во внатрешноста на западниот Балкан.
Постојат и теории што ги поврзуваат Албанците со Тракијците или Даките, како и ставови дека тие се резултат на долг процес на мешање на различни балкански популации.
ДНК-анализата дава силна поддршка за илирската теорија
Авторите на студијата оценуваат дека новите генетски податоци најсилно ја поддржуваат тезата за континуитет меѓу дел од старите западнобалкански популации и денешните Албанци.
Сепак, научниците нагласуваат дека Илирите не биле единствен народ, туку поширока група племиња и заедници што живееле на просторите од денешна Словенија и Хрватска, преку Босна и Херцеговина и Црна Гора, па сè до Албанија и северозападна Грција.
Меѓу познатите илирски групи биле Либурнците, Делматците, Јаподите, Ардијаните и Даорсите. Римската империја со векови водела војни против нив, а по римското освојување овие простори постепено биле романизирани.
Проблемот за историчарите долго време бил фактот што од илирските јазици се зачувани многу малку пишани траги, па директната врска со албанскиот јазик тешко можела да се докаже.
Планинските области како „засолниште“ на старите популации
Новата студија укажува дека клучна улога во зачувувањето на старото западнобалканско население имале планинските предели на северна Албанија, југозападно Косово и делови од Северна Македонија.
Истражувачите сметаат дека токму таму најверојатно се формирала прадомовината на праалбанскиот јазик.
Планинските региони традиционално биле помалку изложени на големи миграциски бранови и културни влијанија, што овозможило подолг континуитет на локалното население.
Во тој контекст, особено значајна е таканаречената култура Комани-Круја – археолошки комплекс од доцната антика и раниот среден век на просторот на денешна Албанија. Според студијата, дел од населението од тие локалитети покажува јасна генетска поврзаност со современите Албанци.
Мала популација со силен историски континуитет
Еден од најинтересните заклучоци е дека раната албанска популација била релативно мала – меѓу 8.000 и 11.000 луѓе.
И покрај тоа, анализите не покажале знаци на силна изолираност или инбридинг, што укажува на постојани контакти со околните заедници.
Студијата исто така потврдува дека двете главни албански дијалектни групи – гегската и тоската – имаат заедничко средновековно генетско потекло.
Откриени и траги од древно ромско присуство
Истражувањето донело и уште едно интересно откритие. Три лица од локалитетот Барч во Албанија покажале јужноазиско генетско потекло, што според научниците претставува една од најраните потврди за присуство на ромска популација во Европа.
Дополнително, анализирана била и единка пронајдена кај езерото Рупкунд во Индија, која покажала генетска поврзаност со современи Грци, но и со средновековни и современи Албанци. Авторите претпоставуваат дека можно е да потекнувала од албаноговорни заедници во Грција.
