Необични атмосферски промени над Арктикот го привлекоа вниманието на метеоролозите. Силните ветрови што кружат околу Северниот Пол ја промениле насоката порано од вообичаено, отворајќи го прашањето дали претстојната зима ќе донесе екстремни студови во Европа, Северна Америка и Азија.
Поларниот вртлог, еден од најважните атмосферски системи што влијаат врз зимските временски услови на северната хемисфера, покажал знаци на сериозно нарушување.
Според информациите наведени во извештаите на „Фајненшл тајмс“, станува збор за исклучително рана промена на насоката на стратосферските ветрови, каква што ретко се забележува во метеоролошките мерења што започнале во 1958 година.
Иако ваквите промени можат да го зголемат ризикот од продори на студен арктички воздух кон југ, научниците предупредуваат дека нарушувањето на поларниот вртлог не значи автоматски дека нè очекува екстремно студена зима.
Што е поларен вртлог и зошто е толку важен?
Поларниот вртлог е огромен атмосферски систем составен од студен воздух и силни ветрови што кружат околу Северниот Пол.
Неговиот стратосферски дел се наоѓа на височина од приближно 10 до 50 километри над површината на Земјата.
Кога системот е силен и стабилен, студениот арктички воздух претежно останува во поларните области.
Но, кога вртлогот слабее, се поместува или се деформира, може да дојде до промени во атмосферската циркулација, со што се зголемува можноста студени воздушни маси да продрат кон појужните географски широчини.
Последиците можат да бидат нагли заладувања, снежни врнежи и подолги периоди со температури под сезонскиот просек.
Ретка појава што ги изненади метеоролозите
Нарушувањата на поларниот вртлог не се непозната појава. Тие најчесто се случуваат во јануари и февруари, кога зимската атмосферска циркулација е најизразена.
Меѓутоа, настанот опишан во метеоролошките извештаи се издвојува по своето невообичаено рано појавување.
Според првичните информации, западните ветрови што вообичаено кружат околу Северниот Пол ја промениле насоката, што претставува редок атмосферски развој.
Во извештаите се споменува и сличен настан од 28 ноември 1968 година.
„Ова може да биде уште еден пример за тоа како атмосферските системи на Земјата се однесуваат на начини што досега не сме ги забележале“, изјавил Тим Стокдејл, научник од Европскиот центар за среднорочни временски прогнози (ECMWF).
Сепак, метеоролозите нагласуваат дека е прерано со сигурност да се предвиди како ова нарушување ќе влијае врз временските услови во текот на зимата.
Што предизвикува слабеење на поларниот вртлог?
Еден од најважните механизми е појавата позната како ненадејно стратосферско затоплување.
Станува збор за атмосферски процес при кој температурата во стратосферата над Арктикот може нагло да се зголеми за само неколку дена.
Таквото затоплување ги ослабува западните ветрови што го одржуваат поларниот вртлог.
Како последица, вртлогот може да се помести, да се издолжи, да се подели на два дела или да претрпи промена во насоката на ветровите.
Овие нарушувања понекогаш влијаат и врз млазниот тек — појас од силни ветрови што има важна улога во распределбата на студениот и топлиот воздух.
Кога млазниот тек станува побрановиден, студените воздушни маси полесно можат да навлезат кон југ.
Ефектите од стратосферските промени понекогаш се чувствуваат на површината по една до две недели, а во одредени случаи и подоцна.
Дали Ел Нињо и топлите океани имаат улога?
Научниците разгледуваат повеќе можни фактори што би можеле да придонесат за ваквите атмосферски нарушувања.
Еден од нив е Ел Нињо, климатски феномен поврзан со затоплување на површинските води во тропскиот дел на Тихиот Океан.
Ел Нињо може да влијае врз глобалната атмосферска циркулација и да создаде бранови што се пренесуваат кон повисоките географски широчини.
Сепак, неговото влијание врз поларниот вртлог е сложено и не може да се смета за единствено објаснување на конкретниот настан.
Друга можна причина е невообичаено топлата морска површина во областите северно од Скандинавија и западно од Русија.
Намалувањето на морскиот мраз овозможува поголемо ослободување топлина од океанот во атмосферата, што потенцијално може да влијае врз атмосферската циркулација.
Но, научниците сè уште истражуваат колку овие фактори придонесуваат за промените во поларниот вртлог.
Дали Европа ја очекува екстремно студена зима?
Ова е прашањето што најмногу ја интересира јавноста.
Одговорот засега е: постои зголемена можност за студени продори во одредени региони, но тоа не е гаранција за долга и сурова зима.
Нарушувањето на поларниот вртлог може да создаде услови за спуштање на арктички воздух кон Европа, Северна Америка и делови од Азија.
Сепак, конечниот развој зависи од повеќе атмосферски фактори, вклучувајќи ја положбата на млазниот тек, воздушниот притисок над Атлантикот и регионалните временски системи.
Одредени истражувања покажуваат дека по ненадејно стратосферско затоплување, северна и северозападна Европа почесто може да искусат постудени временски услови.
Но, тоа не значи дека секое нарушување ќе предизвика екстремни температури или обилни снежни врнежи.
Европа веќе доживеала слични сценарија
Еден од најпознатите примери е студениот бран наречен „Ѕверот од Исток“, кој ја погоди Европа во 2018 година.
Тогаш големи делови од континентот беа зафатени од исклучително ниски температури, снег и сериозни нарушувања во сообраќајот.
Нарушувањата во поларната атмосферска циркулација се поврзуваат и со екстремниот студен бран што го погоди Тексас во февруари 2021 година.
Температурите паднаа далеку под вообичаените вредности, а големите прекини во снабдувањето со електрична енергија предизвикаа сериозна хуманитарна и инфраструктурна криза.
Овие примери покажуваат колку силно атмосферските промени над Арктикот можат да влијаат врз временските услови илјадници километри подалеку.
Сепак, секој настан има свои особености и не може директно да се споредува со претходните.
Што би можело да значи ова за Балканот и Македонија?
За Балканскиот Полуостров, вклучително и Македонија, последиците ќе зависат од тоа како ќе се развива атмосферската циркулација над Европа.
Доколку се создадат услови за продор на студен воздух од север или североисток, можно е значително заладување, а во комбинација со доволна влажност и снежни врнежи.
Од друга страна, ако доминираат потопли воздушни струења од Атлантикот или Медитеранот, зимските температури можат да останат блиску до просекот или над него.
Затоа, самото слабеење на поларниот вртлог не е доволна основа за прогноза дека Македонија ќе има исклучително студена и снежна зима.
За попрецизни процени неопходно е да се следат ажурираните сезонски и среднорочни прогнози.
Дали климатските промени го нарушуваат поларниот вртлог?
Ова прашање сè уште е предмет на научни истражувања и дебати.
Некои студии укажуваат дека забрзаното затоплување на Арктикот и намалувањето на морскиот мраз можат да влијаат врз атмосферската циркулација.
Други истражувања покажуваат дека природните варијации на поларниот вртлог се значителни и дека засега нема доволно докази за едноставна и директна причинско-последична врска.
Научниците се согласуваат дека се потребни дополнителни мерења и долгорочни набљудувања за подобро да се разберат овие процеси.
Што нè очекува во наредните недели?
Метеоролозите внимателно ќе го следат развојот на поларниот вртлог и можните промени во млазниот тек.
Нарушувањето може да ја зголеми веројатноста за студени воздушни продори и снежни врнежи во одредени области, но нивната точна локација, интензитет и времетраење засега не можат сигурно да се предвидат.
Можно е и повторно стратосферско затоплување подоцна во сезоната, што дополнително би ја променило атмосферската динамика.
Едно е сигурно: промените високо над Арктикот заслужуваат внимание, но за тоа каква зима навистина нè очекува ќе одлучи развојот на временските системи во наредните недели и месеци.



















