Овцата Доли, родена во Шкотска во 1996 година, стана симбол на научната револуција во генетиката. Нејзиното клонирање го воодушеви светот, но отвори и сериозни етички прашања за иднината на биотехнологијата.
Пред три децении светот доби една од најпознатите животни во историјата. Овцата Доли беше првиот цицач успешно клониран од клетка на возрасно животно – научен подвиг што засекогаш го промени разбирањето на генетиката и репродуктивната биологија. И денес, 30 години подоцна, нејзината приказна останува инспирација за научниците, но и потсетник на етичките дилеми што ги носи современата биотехнологија.
На 5 јули 1996 година, во Институтот „Рослин“ во близина на Единбург, се роди Доли – првиот цицач во историјата успешно клониран од клетка на возрасно животно. Иако беше родена во јули, светот дозна за нејзиното постоење дури на 22 февруари 1997 година, кога престижното научно списание „Nature“ ја објави студијата на шкотскиот биолог Иан Вилмут (1944–2023) и неговиот истражувачки тим.
Објавувањето на откритието предизвика вистинска светска сензација. Институтот „Рослин“ за само неколку дена примил околу 3.000 телефонски повици од целиот свет, а Доли и научникот Иан Вилмут се најдоа на насловните страници на водечки светски магазини, меѓу кои „Time“ и „People“. Реагираше и тогашниот папа Јован Павле II, кој преку своите соработници повика на забрана за клонирање.
Како беше создадена Доли?
Научниците употребиле клетка од млечната жлезда на возрасна овца и ја споиле со неоплодена јајце-клетка од друга овца, од која претходно било отстрането јадрото што го содржи генетскиот материјал. Со помош на електрични импулси бил стимулиран процес што го имитира природното оплодување.
Создадениот ембрион потоа бил имплантиран во трета овца, која ја износила бременоста како сурогат-мајка. Успехот не дошол лесно – Доли се родила дури по 277 обиди.
Името го добила по познатата американска кантри-пејачка Доли Партон. Подоцна, Иан Вилмут откри дека во моментот кога се родила Доли тој бил во својата градина.
„Беше јули 1996 година и знаевме дека, ако јагнето преживее, ќе биде првото животно клонирано од возрасна клетка“, се присетуваше Вилмут години подоцна.
Пократок животен век
Доли стареела побрзо од повеќето овци и развила повеќе заболувања поврзани со стареењето. Во февруари 2003 година била успиена поради влошената здравствена состојба.
Нејзиното препарирано тело денес е изложено во Националниот музеј на Шкотска во Единбург, каде што неодамна беа организирани и настани по повод 30 години од нејзиното раѓање.
Наследството на Доли
По успехот на Доли, научниците успешно клонираа бројни животински видови, меѓу кои свињи, кучиња, мачки, коњи и глувци. Досега со оваа метода се клонирани околу дваесет видови цицачи.
Истражувањата покажаа дека кај дел од клонираните животни се јавува побрзо стареење во споредба со животните родени по природен пат. И покрај тоа, клонирањето домашни миленици со години претставува услуга што ја користат поединци со висока платежна моќ. Меѓу нив е и американската пејачка Барбра Стрејсенд, која поседува два клона на своето куче од расата Котон де Тулеар, како и аргентинскиот претседател Хавиер Миел, кој има пет англиски мастифи клонирани од неговото поранешно куче Конан.
И три децении подоцна, Доли останува симбол на едно од најголемите научни достигнувања во современата биологија – откритие што засекогаш го промени начинот на кој човештвото размислува за генетиката, репродукцијата и иднината на биотехнологијата.