Меѓународна анализа објавена во медицинското списание „The Lancet“ предупредува дека климатските промени, загадувањето, отпорноста на лекови, нуклеарниот конфликт и злонамерната употреба на вештачката интелигенција би можеле сериозно да го загрозат човештвото до крајот на векот.
Истражувачите посочуваат дека навремените мерки би можеле да спречат огромни загуби на здрави години живот.
Човештвото во 21 век се соочува со низа закани што можат да остават долгорочни последици врз здравјето и опстанокот на населението. Дел од нив веќе се присутни во секојдневието, додека други претставуваат сценарија со потенцијално катастрофални последици.
На ова предупредува голема меѓународна анализа објавена во медицинското списание „The Lancet“, во која научниците проценуваат 17 сериозни закани за глобалното здравје и можностите за намалување на нивното влијание до 2100 година.
Меѓу најсериозните ризици се климатските промени, загадувањето на воздухот, антимикробната резистенција, нуклеарниот конфликт и злонамерната употреба на вештачката интелигенција. На листата се и дебелината, неухранетоста, пушењето, високото ниво на крвен притисок, нееднаквоста во приходите и ниското ниво на образование.
Главната порака на истражувачите е дека ризиците се огромни, но последиците не се однапред определени. Со навремено планирање, инвестиции во здравството, научни истражувања и меѓународна соработка, значителен дел од потенцијалната штета би можел да се спречи.
Две сценарија со потенцијал да го загрозат опстанокот на човештвото
Меѓу анализираните закани, научниците издвојуваат две особено опасни сценарија: злонамерната употреба на вештачката интелигенција и нуклеарниот конфликт што би можел да предизвика глобален глад.
Истражувачите предупредуваат дека напредните технологии би можеле да бидат злоупотребени, вклучително и за развој на ново биолошко оружје. Таквото сценарио отвора сериозни прашања за безбедноста, контролата врз технологијата и способноста на меѓународната заедница да спречи нејзина злоупотреба.
Втората закана е нуклеарната војна, чии последици би можеле да се прошират многу подалеку од непосредното уништување и човечките жртви. Нарушувањето на земјоделското производство и глобалните синџири на снабдување со храна би можело да предизвика глад во големи делови од светот.
Авторите разгледувале и други потенцијално катастрофални настани, како удар од астероид, ерупција на супервулкан и хипотетичкото создавање таканаречен огледален живот. Овие сценарија не биле вклучени во главната проценка на ист начин, меѓу другото поради ниската проценета веројатност или недостигот од доволно податоци за квантифицирање на ризикот.
Важно е да се нагласи дека идентификувањето на некое сценарио како потенцијално егзистенцијална закана не значи дека научниците предвидуваат дека тоа сигурно ќе се случи. Станува збор за проценка на можните последици доколку се остварат најлошите сценарија.
Уште 15 закани можат да предизвикаат огромни здравствени загуби
Покрај двете закани со потенцијал да го загрозат опстанокот на човештвото, анализата опфаќа уште 15 големи ризици за здравјето на населението.
Меѓу нив се:
- загадувањето на воздухот;
- отпорноста на микроорганизмите на антимикробни лекови;
- неухранетоста кај децата;
- климатските промени;
- нарушувањето на меѓународното финансирање на здравството;
- конвенционалните вооружени конфликти;
- прекумерната консумација на алкохол;
- високиот крвен притисок;
- нееднаквоста во приходите;
- ниското ниво на образование;
- природните пандемии;
- дебелината;
- нарушеното ментално здравје;
- пушењето;
- нездравото стареење.
Иако станува збор за различни проблеми, нивните последици често се испреплетуваат. Климатските промени можат да влијаат врз производството на храна и достапноста на вода, додека сиромаштијата и нееднаквоста можат да го ограничат пристапот до квалитетна здравствена заштита.
Вооружените конфликти, од друга страна, можат да ја уништат здравствената инфраструктура и да го отежнат обезбедувањето лекови, медицинска помош и основни животни потреби.
Дебелината се издвојува како најголема област на потенцијално спречлива здравствена штета
Еден од највпечатливите наоди на анализата се однесува на дебелината и поврзаните фактори, меѓу кои се нездравата исхрана и недоволната физичка активност.
Според моделите на истражувачите, разликата меѓу најповолното и најнеповолното сценарио за оваа област до 2100 година изнесува 23,1 милијарди DALY — показател за годините здрав живот изгубени поради прерана смрт, болест или инвалидитет.
Авторите ја споредуваат оваа бројка со приближно 46 пандемии на COVID-19, за полесно да се долови потенцијалниот обем на здравствените последици.
Ова не значи дека се очекуваат десетици пандемии, туку дека долгорочниот товар поврзан со дебелината би можел да биде исклучително голем доколку не се подобрат условите за здрав живот и не се преземат поефикасни превентивни мерки.
Превенцијата, здравата исхрана, редовната физичка активност и подобриот пристап до здравствени услуги се меѓу факторите што можат да придонесат за намалување на ризикот од хронични заболувања.
Образованието и економската нееднаквост се важни фактори за здравјето
Анализата укажува дека здравјето на населението не зависи само од медицинските услуги, лековите и развојот на нови терапии. Важна улога имаат и условите во кои луѓето живеат, учат и работат.
Ниското ниво на образование и нееднаквоста во приходите се издвојуваат како значајни области во кои подобрувањата би можеле да донесат долгорочни здравствени придобивки.
Образованието може да придонесе за подобро здравје преку поголема информираност, подобри животни можности и полесен пристап до здравствени информации и услуги. Истражувачите, исто така, укажуваат на поврзаноста меѓу образованието и демографските трендови.
Економската нееднаквост може да создаде разлики во пристапот до квалитетна исхрана, соодветно домување, образование и здравствена заштита. Затоа, намалувањето на здравствените ризици бара поширок пристап што ги поврзува здравствените, образовните и социјалните политики.
Што значи една милијарда изгубени здрави години?
За да го проценат влијанието на различните закани, научниците го користеле показателот DALY — години живот прилагодени според инвалидитетот.
Една DALY претставува една година здрав живот изгубена поради прерана смрт или живот со болест, повреда или инвалидитет.
Овој показател им овозможува на истражувачите да ги споредуваат последиците од различни здравствени проблеми, дури и кога тие се разликуваат по својата природа.
Според анализата, една милијарда DALY е приближно споредлива со здравствениот товар од две пандемии на COVID-19, според методологијата на авторите.
Истражувачите проценуваат дека, во основното сценарио, вкупниот глобален товар на болести и повреди во периодот од 2025 до 2100 година би изнесувал околу 246 милијарди DALY. Оваа бројка ја споредуваат со приближно 500 пандемии на COVID-19, како илустрација на долгорочниот обем на здравствените загуби.
Сепак, овие бројки треба внимателно да се толкуваат. Проценките се засноваат на математички модели и можни сценарија, а здравствените последици од различните ризици можат да се преклопуваат. Затоа, поединечните проценки не можат едноставно да се соберат без опасност од двојно пресметување на истите здравствени загуби.
Три клучни чекори за намалување на глобалните ризици
Истражувачите нагласуваат дека справувањето со глобалните закани бара координирани и долгорочни активности. Во анализата се издвојуваат три важни насоки.
Прво, зајакнување на здравствените системи. Владите треба да обезбедат стабилно финансирање и капацитети за рано откривање на ризиците, брзо реагирање при кризи и непречено обезбедување основни здравствени услуги.
Второ, поголеми инвестиции во науката и иновациите. Напредокот во медицината, технологијата и климатските решенија може да помогне во спречувањето болести и намалувањето на последиците од идните кризи.
Трето, постојано следење на заканите. Авторите предлагаат воспоставување систем за редовно следење и ажурирање на проценките за глобалните здравствени ризици. Тоа би им овозможило на владите и меѓународните институции навремено да ги препознаваат промените и да ги приспособуваат своите стратегии.
Потребна е и меѓународна соработка, особено затоа што многу од заканите не познаваат државни граници. Епидемиите, климатските промени, вооружените конфликти и нарушувањата во снабдувањето со храна можат да имаат последици за населението ширум светот.
„Иднината на здравјето зависи од одлуките што ги носиме денес“
Комисијата на „The Lancet“ за глобалните здравствени закани во 21 век повикува на поширок пристап кон јавното здравје, кој нема да се ограничува само на поединечни болести или фактори на ризик.
Пораката е дека здравствените последици не можат да се одвојат од економските, социјалните, еколошките и технолошките промени. Затоа, решенијата треба да ги земат предвид нивните меѓусебни влијанија.
Пандемијата на COVID-19 покажа колку брзо една криза може да ги изложи слабостите на здравствените системи и меѓународната соработка. Новата анализа предупредува дека следните децении може да донесат уште посложени предизвици, но истовремено укажува дека човештвото располага со знаење и средства за да спречи дел од најтешките последици.
Заклучокот на научниците е јасен: најголемите закани за човештвото бараат навремена подготовка, инвестиции и заедничко дејствување. Од здравствената превенција и образованието до контролата на опасните технологии и спречувањето конфликти, денешните одлуки ќе имаат значајно влијание врз здравјето и благосостојбата на идните генерации.