Илинденското востание, кое започнало на 2 август 1903 година, претставува едно од најзначајните поглавја во македонската историја.
Организирано од Македонската револуционерна организација, востанието било насочено против османлиската власт, со цел ослободување на Македонија и создавање автономна држава.
Одлуката за востание донесена во Смилево
Подготовките започнале по одлуката на Конгресот на Македонската револуционерна организација во Солун, а конечната одлука за кревање општо востание била донесена на Смилевскиот конгрес.
За раководење со борбите бил избран Главниот востанички штаб, составен од Дамјан Груев, Борис Сарафов и Анастас Лозанчев, кој одлучил востанието да започне на големиот христијански празник Илинден – 2 август 1903 година.
Европа била повикана да интервенира
По избувнувањето на востанието, Задграничното претставништво на Организацијата во Софија испратило декларација до европските големи сили.
Во документот се укажувало на тешката положба на македонското население под Османлиската Империја и се барала меѓународна интервенција за спроведување на реформите предвидени со Берлинскиот договор и обезбедување автономија за Македонија.
Крушево станало симбол на слободата
Еден од најголемите успеси на востанието бил ослободувањето на Крушево, каде што била прогласена Крушевската Република – првата современа република на овие простори.
Биле формирани Совет и Привремена влада, избрани од народот, кои организирале администрација, финансии, снабдување, здравство и одбрана.
Во градот биле организирани работилници за поправка на оружје и производство на воен материјал, меѓу кои и познатото црешово топче.
Крушевскиот манифест повикал на соживот
Особено место во историјата има Крушевскиот манифест, со кој востаниците испратиле порака до муслиманското население дека нивната борба не е насочена против обичните луѓе, туку против тиранијата.
Во манифестот се истакнувало дека во идната автономна Македонија сите граѓани, без разлика на верата и националната припадност, ќе имаат еднакви права и слободи.
Борби низ цела Македонија
Освен во Крушево, жестоки борби се воделе во Костурскиот, Леринскиот, Охридскиот, Преспанскиот и Кичевскиот регион.
Во Солунскиот, Серскиот и Скопскиот револуционерен округ востанието се одвивало претежно како герилска војна.
Востаничките чети напаѓале гарнизони, стражарници, железнички линии, патишта и телеграфски врски, со што востанието се проширило низ речиси целата територија на Македонија.
Преображенското востание во Одринско
Во Одринскиот револуционерен округ востанието започнало неколку дена подоцна, на Преображение – 19 август 1903 година (нов стил).
Под водство на Михаил Герџиков, Лазар Маџаров и Стамат Икономов, востаниците успеале да воспостават сопствена власт на дел од Странџа, позната како Странџанска комуна, која траела подолго од Крушевската Република.
Големите сили не го поддржале востанието
Иако востаниците очекувале меѓународна поддршка, европските големи сили останале на страната на зачувувањето на статус-квото во Османлиската Империја.
Османлиската власт добила слобода со сите расположливи сили да го задуши востанието, додека соседните балкански држави, стравувајќи од создавање автономна Македонија, исто така не му дале поддршка.
Востанието било задушено по повеќемесечни борби
Соочени со бројно и модерно вооружена османлиска војска, како и со сурови репресалии врз цивилното население, востаничките сили со месеци давале отпор.
По масовните разурнувања на села, големите човечки жртви и страдањата на населението, Главниот востанички штаб кон крајот на 1903 година издал наредба за прекин на востанието.
Историско наследство
Иако воено било задушено, Илинденското востание останало траен симбол на стремежот за слобода, државност и самоопределување.
Крушевската Република и идеалите содржани во Крушевскиот манифест и денес се сметаат за едни од најзначајните историски и демократски вредности во македонската национална историја.