Конфликтот со Иран и рекордните цени на нафтата го забрзуваат свртувањето кон обновливи извори на енергија, но научниците предупредуваат дека намалувањето може да биде само привремено.
Глобалните емисии на јаглерод диоксид (CO₂) годинава би можеле да забележат прв пад по пет години, но причината не е само зголемената еколошка свест. Енергетската криза предизвикана од воениот конфликт на Блискиот Исток и нарушувањето на снабдувањето со нафта и гас имаат значително влијание врз оваа промена.
Конфликтот меѓу САД, Израел и Иран, кој започна во февруари, како и затворањето на Ормутскиот теснец, предизвикаа сериозни потреси на светскиот енергетски пазар. Низ овој стратешки поморски премин, во нормални услови, минуваат околу 20 проценти од светската трговија со нафта и течен природен гас.
Наглиот раст на цените на горивата ги принуди државите да бараат алтернативни извори на енергија, со цел да ја намалат зависноста од фосилните горива и да ја зајакнат сопствената енергетска безбедност.
Емисиите се намалуваат, но причините се сложени
Според најновиот „Глобален буџет за јаглерод“, изработен од меѓународен тим од околу 140 научници, до крајот на 2026 година во атмосферата се очекува да бидат испуштени околу 38,2 милијарди тони CO₂.
Тоа претставува намалување од 0,4 проценти во споредба со претходната година. Најголем придонес за овој пад има намалената употреба на нафта, чии емисии се очекува да опаднат за 1,9 проценти.
Истовремено, емисиите поврзани со користењето јаглен бележат раст од 0,6 проценти, што покажува дека енергетската транзиција не се одвива со исто темпо во сите сектори.
Роби Ендру, климатолог од истражувачката група CICERO во Осло и еден од авторите на извештајот, смета дека економските последици од енергетскиот шок се една од главните причини за намалувањето на емисиите.
Тој предупредува дека оваа промена можеби нема да биде долготрајна.
„Доколку нема нови кризи, можеме да очекуваме емисиите повторно да се вратат на претходните нивоа“, посочува Ендру.
Пандемијата и финансиската криза како претходни примери
Во 21 век се забележани уште два значајни падови на глобалните емисии на CO₂.
Во 2020 година, пандемијата на КОВИД-19 и ограничувањата на економските активности предизвикаа намалување од околу шест проценти.
Претходно, глобалната финансиска криза во 2009 година доведе до пад на емисиите од приближно два проценти.
И двата случаи покажуваат дека економските потреси можат привремено да ја намалат потрошувачката на фосилни горива, но не претставуваат гаранција за трајно намалување на загадувањето.
Според Ендру, идниот тренд ќе зависи од времетраењето на енергетската криза, но и од одлуките на владите за субвенционирање на фосилните горива. Сè поголемите финансиски трошоци ја отвораат дилемата дали долгорочното потпирање на нафтата и гасот е економски оправдано.
Обновливите извори стануваат сè поважни
Покрај последиците од војната и високите цени на енергенсите, значајна улога во намалувањето на емисиите има и забрзаниот развој на обновливите извори на енергија.
Сончевата и ветерната енергија, како и електричните возила, сè повеќе го менуваат начинот на кој светот произведува и користи енергија.
Според проекциите во извештајот, овие технологии до 2028 година би можеле да неутрализираат меѓу 64 и 79 проценти од дополнителните емисии што би произлегле од растечката побарувачка за енергија.
Особено значајни се промените во Кина, која останува најголемиот светски емитер на CO₂. За 2026 година се предвидува намалување на нејзините емисии за 0,9 проценти, благодарение на континуираното инвестирање во обновливи извори и електричен транспорт.
Корин Ле Кере од Универзитетот во Источна Англија, која исто така учествувала во изработката на извештајот, смета дека обновливата енергија е клучниот фактор за вистинско и долгорочно намалување на емисиите.
Според неа, високите цени на нафтата дополнително го забрзуваат преминот кон алтернативни енергетски решенија.
Сепак, таа предупредува дека доколку цените на нафтата се вратат на нивото пред конфликтот со Иран, можно е повторно зголемување на емисиите, доколку дотогаш не се постигне доволно брз напредок во развојот на обновливите извори.
Привремено олеснување или почеток на трајна промена?
Најавениот пад на емисиите на CO₂ претставува позитивен сигнал, но околностите под кои се случува отвораат сериозно прашање: дали светот навистина ја забрзува енергетската транзиција или само привремено ја намалува потрошувачката поради високите цени и геополитичките тензии?
Одговорот, според научниците, ќе зависи од тоа дали државите ќе ја искористат сегашната криза како поттик за трајни инвестиции во чиста енергија.
Зашто, вистинскиот успех нема да биде само една година со помалку емисии, туку способноста тој тренд да продолжи и кога светските енергетски пазари повторно ќе се стабилизираат.